Obraz św. Jakuba w Tłokini

Na Jakubowym szlaku 

Obraz św. Jakuba w Tłokini Kościelnej znajduje się
w zwieńczeniu ołtarza i ma kształt tonda, czyli talerza. Podczas uroczystości odpustowych jest otaczany szczególną czcią.

Kościół w Tłokini Kościelnej to zabytkowa, drewniana świątynia o bogatej historii, a obecność obrazu św. Jakuba Apostoła dla lokalnej społeczności ma ogromne znaczenie. Ponadto Tłokinia Kościelna leży na jednym z historycznych szlaków jakubowych w Polsce.

Sama parafia w Tłokini ma bardzo dawne korzenie, sięgające prawdopodobnie XII lub XIII w. Pierwsza pisemna wzmianka o istnieniu kościoła pochodzi z 1284 r., gdy książę Przemysł II wydał w tej miejscowości specjalny przywilej. Istniejąca do dziś świątynia została wzniesiona na przełomie XVII i XVIII w. (część źródeł podaje precyzyjniej początek XVIII w. lub rok 1773). Budowa dokonała się dzięki staraniom wikariuszy kolegiaty kaliskiej oraz ówczesnego właściciela wsi, marszałka nadwornego Mniszcha. Wzniesiono wówczas prostokątną nawę i węższe, zamknięte od wschodu trójbocznie prezbiterium w konstrukcji zrębowej. Od strony północnej do prezbiterium przylegała drewniana zakrystia. A prawdopodobnie w drugiej połowie XVII w. pojawił się barokowy wizerunek Matki Bożej Częstochowskiej, który później został nazwany Matką Boską Tłokińską i otoczony kultem. I jak pisze Stanisław Małyszko autor publikacji: „Drewniane kościoły w powiecie kaliskim i Kaliszu”, w 1719 r. była ona jeszcze niekonsekrowana. Kościół został konsekrowany około 1740 r. przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Krzysztofa Szembeka. Świątynia ta od początku była pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła. 

Barokowe bogactwo 

Prawdopodobnie w latach 20. XVIII w. ustawiono w świątyni trzy barokowe ołtarze: ołtarz główny i dwa ołtarze boczne, które dotrwały do obecnych czasów. Są one polichromowane, złocone, architektoniczne, jednokondygnacyjne ze zwieńczeniem. Wykonano je z drewna sosnowego, a elementy rzeźbiarskie – z drewna lipowego. Zapewne są to ołtarze wymienione we wspomnianym dokumencie wizytacyjnym z 1761 r. i noszą te same wezwania co wówczas.

Ołtarz główny jest  wysoki na około 4 m, a boczne – 3,50 m. Jednoosiowe retabulum ołtarza wypełnia wspomniany już obraz olejny na płótnie z wizerunkiem Matki Bożej Częstochowskiej pochodzący z 2. połowy XVII w. W stosunku do oryginału jasnogórskiego posiada on zmiany m.in. w partii koron i aureoli, licznych gwiazdek na szatach Maryi. Na tłokińskim obrazie dodano postacie uskrzydlonych aniołów podtrzymujących koronę umieszczoną na głowie Matki Boskiej, a także napisy na koronach (Goss A., 1981, b.p.). Prawdopodobnie około 1880 r. na postacie obrazu Matki Bożej Częstochowskiej w ołtarzu głównym założone zostały drewniane, płaskorzeźbione i złocone sukienki z metalowymi koronami nad głowami Maryi i Dzieciątka Jezus. Wnętrze kryje bogate wyposażenie w stylu barokowym z II połowy XVIII wieku. Uwagę zwracają dwa ołtarze boczne, ambona w kształcie kielicha oraz chrzcielnica. Na belce tęczowej oddzielającej nawę od mniejszego prezbiterium umieszczono barokowy krucyfiks oraz rzeźby Matki Boskiej Bolesnej i św. Jana Apostoła.

Większy, starszy czy pielgrzym

A gdzie znajdziemy patrona parafii, św. Jakuba Apostoła zwanego Jakubem Większym, czy Starszym, a także Jakubem Pielgrzymem z Composteli? Najpierw wyjaśnię, dlaczego tyle tytułów? Otóż, wśród apostołów było dwóch Jakubów i dla odróżnienia nazwani zostali Większym i Mniejszym albo też Starszym i Młodszym. Prawdopodobnie nie chodziło w tym wypadku o ich wiek, ale o kolejność przystępowania do grona Apostołów. Rozróżnienie to wprowadził już św. Marek (Mk 15, 40). Wracając do patrona z Tłokini, pierwszy znak jego obecności znalazłam w postaci dzwonu, bo jak mówią zapiski rok 1951 przyniósł budowę metalowej dzwonnicy o konstrukcji szkieletowej. W niej swoje miejsce znalazły trzy dzwony: św. Jakub, św. Józef i Maryja. 

Z kolei w latach 1978–1981 zajęto się szeroko zakrojonymi pracami renowacyjno-konserwatorskimi zarówno kościoła, jak i jego wyposażenia. Prace te prowadził proboszcz ks. Władysław Mroziński przy wsparciu parafian i powołanego komitetu. Pośród licznych prac zauważę witraże, w których znajduje się m.in. postać św. Jakuba Apostoła. Autorem witraży był Andrzej Jędrzejewski. I wreszcie w świątyni tej znajdziemy cenny i otoczony kultem obraz przedstawiający patrona świątyni – św. Jakuba Starszego (Apostoła). Obraz ten znajduje się w zwieńczeniu ołtarza głównego. Jest on namalowany na płótnie w nurcie nazywanym akademickim. Malarz niestety nie jest znany. Obraz datuje się na 4. ćw. XIX w. Na neutralnym tle widoczne jest popiersie świętego w pielgrzymiej szacie, z kapeluszem na plecach. W prawej dłoni świętego widoczna jest laska, a w lewej księga. Jego twarz wyraża dostojeństwo, skupienie i duchową głębię. Obraz, czy inaczej mówiąc tondo, które tłumacząc z języka oznacza talerz, bądź krąg ma średnicę 71 cm.

Obraz ten, będąc sercem ołtarza głównego, podczas uroczystości odpustowych, które odbywają się 25 lipca we wspomnienie św. Jakuba, jest szczególnie czczony. Kult patrona w tłokińskiej parafii był żywy od stuleci, a sam obraz stanowił i stanowi centralny punkt modlitwy parafian oraz pątników, a w czasie odpustu jest szczególnie dekorowany i staje się miejscem szczególnego rytu. 

Charakterystyczne symbole

Tłokińskie przedstawienie patrona jest jednym z przedstawień świętego św. Jakuba Apostoła, bo w historii sztuki ten święty był przedstawiany na kilka różnych sposobów. W ikonografii chrześcijańskiej św. Jakub pojawia się najczęściej jako pielgrzym i przedstawiany jest jako mężczyzna w sile wieku, często z długą brodą, o smagłej, zmęczonej trudami drogi twarzy. Ma na sobie długą tunikę, podróżny płaszcz, często z kapturem oraz szerokoskrzydły kapelusz chroniący przed słońcem. W ręku święty trzyma kij pielgrzymi, czyli laskę, a u boku ma zawieszoną tykwę na wodę lub torbę podróżną. A jeszcze trzeba zaznaczyć, że na kapeluszu lub płaszczu widnieje muszla św. Jakuba.

Natomiast jako apostoł ukazany jest on w klasycznych cyklach kolegium apostolskich lub scenach ewangelicznych (np. Przemienienie Pańskie, Ogrójec). I w tym przypadku ubrany jest w tradycyjne, antyczne szaty – tunikę i paliusz. Często przedstawiany z bosymi stopami. W rękach zaś trzyma księgę lub zwoje pisma, co symbolizuje głoszenie Ewangelii i jego misję apostolską. I właśnie na obrazie w Tłokini Kościelnej ów księgę możemy zobaczyć. Warto zaznaczyć, że przez Tłokinię Kościelną przebiega Calisia – czyli Wielkopolska Droga św. Jakuba, będąca częścią szlaku jakubowego łączącego Warszawę z Kaliszem, a dalej prowadzącego na zachód w stronę Zgorzelca i ostatecznie Santiago de Compostela. Trasa jest oznakowana charakterystycznymi dla Camino de Santiago symbolami żółtej muszli. Tak, nie trzeba szukać szlaku we Włoszech, czy Portugalii bo można wyruszyć z Tłokini. 

Arleta Wencwel-Plata