Wolność dla rodziców, pustka dla dzieci

Rodzina jest środowiskiem miłości, która stanowi dla dzieci warunek poznania siebie i świata. Bez niej tracą przynależność, sens życia i własne znaczenie.
W przedmowie do książki „Dzieci rozwiedzionych rodziców. Utrata rodziny jako utrata siebie” jej autor Andrew Root opowiada o pierwszym spośród swoich przyjaciół, który się rozwodził. Oczywiście znał wiele innych osób, które miały za sobą podobne doświadczenie, ale po raz pierwszy mógł z bardzo bliska przeżywać czyjś ból i próbować mu pomóc. Pisze, że czuł, jak na usta cisnęły mu się słowa, jak jego wargi wręcz układały się, by wypowiedzieć to jedno zdanie: „Twoim dzieciom nic nie będzie. Dzieci są odporne. Tak długo, jak jesteś przy nich i powtarzasz im, że je kochasz, nic im nie będzie. Nie martw się”. A potem tłumaczy, że takie lub podobne słowa stały się mantrą, którą powtarzamy rozwodzącym się rodzicom. „Wtedy zrozumiałem dlaczego. Rozwód jest bardzo bolesny i nikt nie chce spojrzeć prawdzie w oczy, że wydarzenie, za które w dużym stopniu sam ponosi odpowiedzialność, krzywdzi i będzie krzywdzić jego ukochane dzieci. Ale tak przecież jest! (…) Rozwód rodziców pozostawia w dzieciach (takich jak ja) niezatarty ślad; ślad na poziomie egzystencjalnym, dotyczący ich istnienia: czy taka osoba może istnieć, skoro ci, których związek jest odpowiedzialny za jej zaistnienie, nie są już razem? Jeśli jest ona owocem relacji tych dwojga, to co dla istnienia tej osoby oznacza zerwanie owej relacji i jej unieważnienie?”
Już w poprzednim tekście zapowiedziałem, że będziemy próbowali zrozumieć co się dzieje w dziecku, którego rodzice się rozwodzą. Myślę że już tragiczne życie wspomnianego wówczas aktora Matthew Perry’ego wiele nam uzmysłowiło. Ponieważ ja osobiście nie doświadczyłem tego dramatu na własnej skórze – dzięki Bogu i moim rodzicom – to skorzystam z wymienionej wyżej pozycji człowieka, który problemu sam doświadczył, a potem wnikliwie go badał. Tu znowu mała dygresja. Podczas kanonizacji Carlo Acutisa w Rzymie poznałem pewnego kapłana, z którym rozmawialiśmy na różne tematy i między innymi wspomniałem, że uważam za mało sensowną decyzję o pozostaniu razem małżonków w kryzysie tylko ze względu na dzieci. Chodziło mi o to, że jednak trzeba starać się pozostać razem przede wszystkim ze względu na siebie nawzajem, zrobić wszystko, by odbudować wzajemną relację a nie po prostu trwać razem, tylko ze względu na dzieci, coraz bardziej się od siebie oddalając. Może się wtedy nieprecyzyjnie wyraziłem, w każdym razie ks. Łukasz pokręcił głową i zaczął mi tłumaczyć, że my sobie nie wyobrażamy co przeżywają takie dzieci i jakie to jest dla nich straszne doświadczenie i że on właśnie się „przebija” przez świetną książkę, która otworzyła mu oczy na te sprawy. Jak widzicie to kolejna książka, którą ktoś mi poleca, a która – tym razem zupełnie świadomie – pokierowała moją uwagę ku problemowi, o którym rozmawiamy.
Muszę od razu zastrzec, podobnie zresztą jak autor książki, że nie chcę, aby te słowa zostały odebrane jako atak na małżonków, którzy się rozeszli, którym się nie udało. Nie chcę nikogo osądzać ani potępiać. Chciałbym abyśmy razem spróbowali przyjrzeć się rozwodowi z punktu widzenia dziecka. I nie mam tu raczej na myśli sytuacji, w których separacja była niezbędna do tego, by skończyło się znęcanie bądź odczłowieczanie. Autor publikacji, na którą się powołuję, stawia tezę, że wszystkie rozwody pozostawiają w dzieciach trwałe ślady, „które dotykają rdzenia ich bytu”, jakkolwiek osobiście znam sytuację małżeństw z olbrzymimi nadużyciami ze strony mężów i ojców, gdzie dzieci z kolei po dziś dzień mają pretensję do matki, że nie podjęła wcześniej odpowiednich kroków, aby siebie i dzieci ochronić przed tymi cierpieniami, ale to też pewnie dotknęło „rdzenia bytu” tych dzieci. Sytuacje bywają nieraz niesłychanie skomplikowane i każdy przypadek jest inny, ale niewątpliwie wielokrotnie, najczęściej, najbardziej cierpią na tym wszystkim dzieci. A kiedy się podejmuje decyzję o rozwodzie rzadko myśli się o nich. Albo myśli się nieracjonalnie czyniąc z nich przedmiot gry rodziców dzielących się, czy też wyrywających sobie nawzajem majątek, w tym – o zgrozo – dzieci. I o tym jak przeżywają to wszystko dzieci chcemy tutaj porozmawiać, bo to nam pomoże lepiej je zrozumieć, również w kontekście ich wiary, czy częściej, odrzucania Pana Boga i Kościoła.
Andrew Root proponuje nam najpierw analizę małżeństwa i rodziny na przestrzeni wieków. My oczywiście nie będziemy jej tutaj analizować, ale warto pamiętać, że rodzina owszem, jest z woli Bożej, uświęcona choćby przyjściem w niej na świat Zbawiciela, ale jest też konstruktem społecznym podległym ciągłym zmianom. W największym skrócie, przynajmniej w cywilizacji zachodniej, funkcją małżeństwa było najpierw scalanie zasobów, przekształcanie nieprzyjaciół w przyjaciół, utrzymanie statusu i własności klanu, a nawet jej powiększanie. Od XVI do XVIII wieku głównym powodem małżeństwa stała się potrzeba siły roboczej. W XIX i XX wieku z powodu mechanizacji i biurokratycznej organizacji praca przestała określać człowieka, zarówno kobiety, jak i mężczyźni zaczęli dostrzegać swoje indywidualne „ja” i po raz pierwszy od pięciu tysięcy lat małżeństwo zaczęło być postrzegane jako prywatny związek między dwiema jednostkami, a nie jako jedno z ogniw większego systemu sojuszy politycznych i gospodarczych. Potencjalnych małżonków zaczęto oceniać według subiektywnych uczuć, a nie ich konkretnych działań i predyspozycji. Małżonkowie przestają być współpracownikami, a stają się „bratnimi duszami”. Wiązano się z miłości, a nie z innych powodów. Niestety, kiedy wydawało się, że miłość się skończyła nie było już żadnych powodów, aby być dalej razem. Rodzina i małżeństwo oparte na miłości miały swój złoty okres w latach 50. XX wieku, ale potem stopniowo coraz bardziej wzrastała liczba rozwodów. I jak pisze Andrew Root, „dzieci urodzone pod koniec XX w. żyją w rodzinach, które mogą się rozpaść pod wpływem zmiany indywidualnych, subiektywnych uczuć mamy i taty. Oto napięcie, z którym sobie nie poradziliśmy: między samorealizacją matki lub ojca, która czasem wymaga zakończenia małżeństwa, a bezpieczeństwem i samorealizacją dziecka wymagającymi kontynuowania związku”.
I tak dotarliśmy do późnej nowoczesności, w której żyjemy, nawet jeśli niektórzy nazywają ją post nowoczesnością. Tym co najbardziej zdaniem socjologów charakteryzuje nasze czasy jest koncentrowanie się na przyszłości. Nie myślimy o zwyczajach, tradycjach, rytuałach, powinnościach, ale stawiamy nasze „ja” w centrum, nasze „ja” wolne od wszelkich ograniczeń przeszłości. Instytucja małżeństwa nie była w stanie udźwignąć ciężaru niczym nieskrępowanej podróży „ja” w nieznaną przyszłość obiecywaną przez nowoczesność. Rozwód zaczął jawić się jako ruch na rzecz przyszłości: przyszłego szczęścia, przyszłego zdrowia, możliwej przyszłej miłości. I jest to bardzo nęcąca perspektywa, ale tylko z pozycji rodziców. Jeden z cytowanych przez Roota potomków rozwiedzionych rodziców zauważa: „Nasz punkt widzenia na rozwód różni się znacznie od punktu widzenia naszych rodziców. Nie postrzegamy rozpadu rodziny jako naszej drugiej szansy i jest to część przeżywanego przez nas bólu. Rozwód niszczy nasze poczucie posiadania domu. Choć nasi rodzice starają się nas przekonać, że jest inaczej, to przecież czujemy się przez nich odrzuceni”.
Socjolog Anthony Giddens zauważa, że „podstawowe zaufanie wykształca się u dziecka, które postrzega świat jako uporządkowany, ciągły i dający oparcie. W przypadkach, gdy oczekiwania te zostają zawiedzione, dziecko może stracić zaufanie, i to nie tylko do osób, ale także to pokładane w samym porządku rzeczy”. Przykład tego możemy znaleźć choćby w małżonce Andrew Roota, Karze, która również doświadczyła rozwodu swoich rodziców. Kiedy tajemnice rodzinne ujrzały światło dzienne, przez co rodzina się rozpadła, zniszczeniu uległ podstawowy fundament jej życia: „Nagle każda irracjonalna i straszna rzecz stała się możliwa. Na świecie nie było żadnych gwarancji, śmierć mogła zabrać każdego, wypadki mogły się zdarzyć każdemu. Nie można było zaufać Bogu, elementy wszechświata nie funkcjonowały już w żadnym racjonalnym porządku, a wszystko, co uważałam w życiu za sensowne, mogło mi zostać w każdej chwili odebrane. Nie było żadnej bezpiecznej przystani. Przerażona dryfowałam.”
I w tym miejscu dzisiaj się zatrzymamy. Mam nadzieję, że treści nie są zbyt skomplikowane i powoli zaczyna się wyłaniać ta wielka krzywda dzieci, którą nikt się nie przejmował przyjmując instytucję rozwodu jako powiew świeżego powietrza.
Ks. Paweł
Komentarze
Nikt nie dodał jeszcze komentarza.
Bądź pierwszy!