Trzy pomniki i jeden sobór

Trzy pomniki i jeden sobór

Historia kaliskiego Placu św. Józefa splata się ściśle z polską drogą do niepodległości. 

Granice Placu św. Józefa wytyczono w 1818 r., a jego całość zaprojektował warszawski architekt Sylwester Szpilowski. Kalisz po słynnym kongresie wiedeńskim został włączony w granice Imperium Rosyjskiego i w latach 1837-1844, a następnie od 1867 do 1918 pełnił rolę stolicy guberni. Można zaryzykować stwierdzenie, że stał się miastem granicznym, bo od linii dzielącej Rosję od Prus dzieliło go ledwie sześć kilometrów. Warto też pamiętać, że miasto było najdalej wysuniętym na zachód punktem na mapie ziem należących do cara. Przy nowo powstałym placu prężył się niemal równie nowy, monumentalny gmach będący pałacem gubernatora. Spektakularny obiekt - symbol niechcianej władzy rosyjskiej, niemal tuż obok Kolegiaty św. Józefa, będącej dla Polaków miejscem świętym. 

Znienawidzony obelisk

We wrześniu 1835 r. w związku z hucznym spotkaniem dwóch cesarzy – cara Mikołaja I i Fryderyka Wilhelma III – Plac św. Józefa stał się scenerią nieznanego dotychczas w swoim rozmachu koncertu na cześć ww. monarchów. Car Rosji i cesarz Prus spotkali się w miejscu, gdzie spotykały się ich imperia, by przypieczętować władzę na nowo włączonych do swych państw terenach. Ich spotkanie stało się też pretekstem do zaprezentowania polskiej ludności swej potęgi wojskowej i zamaskowanym ostrzeżeniem przed ewentualnymi zamachami Polaków na ich tutejsze rządy. Pierwszy taki zjazd miał miejsce jeszcze przed kongresem wiedeńskim tj. w roku 1813. Jego gospodarzem był wówczas car Aleksander I, a gościem ten sam Fryderyk Wilhelm III. Pierwsze spotkanie cesarzy miało jednak o wiele skromniejszy wymiar.

Dokładnie 13 czerwca 1841 r., na pamiątkę obu tych spotkań, władze carskie odsłoniły na Placu św. Józefa obelisk. Miał on być nie tylko wyrazem triumfu zaborców nad Polakami, ale również znakiem naszego upokorzenia. Jeden z napisów umieszczonych na pomniku głosił: „Niechaj błogosławi Bóg Wszechmogący związek i przyjaźń Rosji z Prusami dla spokoju i dobra obydwóch narodów i dla strachu wspólnych wrogów”. Znienawidzony przez Kaliszan od pierwszego dnia monument zaprojektował warszawski architekt Jan Jakub Gay, a poświecił prawosławny kapłan Iwan Paskiewicz.

Pomnik ten nie był jedynym symbolem wymazania Polski z map Europy. Wkrótce bowiem, w jego sąsiedztwie – a także w sąsiedztwie Kolegiaty św. Józefa – miał stanąć drugi, o wiele potężniejszy.

Sobór, który zniknął

Ponieważ w związku z rozwojem Kalisza i wzrostem jego znaczenia zjechało do miasta wielu Rosjan, wyznawców prawosławia, miejscowe władze zaborcze postanowiły zapewnić im należytą świątynię. W 1874 r. zakupiły nieruchomość usytuowaną w strategicznym punkcie miasta tj. u zbiegu dawnych ulic Warszawskiej i Panny Maryi, by tu rozpocząć budowę monumentalnej, neobizantyjskiej cerkwi. A właściwie to nie tyle cerkwi, co soboru. Bo miasto o randze gubernialnej zasługiwało przecież na świątynię o wyższej randze niż cerkiew. Zresztą jej patroni też musieli być wyjątkowo znamienici, stąd wybór padł na apostołów Piotra i Pawła.

Pięciokopułowy sobór (skądinąd piękny i spektakularny) nie tylko nie pasował do reszty architektury Placu św. Józefa, ale przede wszystkim swym przepychem i rozmiarem znacznie dominował nad kolegiatą. Zapewne w zamyśle władz rosyjskich, tak obelisk, jak i sobór, miały stać w Kaliszu już zawsze, tymczasem obydwa nie doczekały nawet swoich 100 urodzin. Po pierwsze dlatego, że w listopadzie 1918 r. Polska odzyskała niepodległość, a po drugie, ponieważ w 1926 r. nieznani sprawcy, działający z pobudek czysto patriotycznych, usunęli większość carskich emblematów i zdemolowali obelisk. Zdarzenie to nie tylko przyspieszyło jego pełen demontaż w roku 1927 i przeniesienie do Szczypiorna, gdzie na jego bazie powstał Pomnik Poległych Legionistów, ale przesądziło o decyzji o rozebraniu soboru. Nie mogę nie wspomnieć, pisząc o 11 listopada 1918 r., że na wieść o odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Kaliszanie zebrali się między kolegiatą a pałacem gubernatorskim i drżącymi sercami odśpiewali głośno „Boże, coś Polskę”.

Pomnik Strzelców Kaniowskich

30 maja 1936 r. na Placu św. Józefa dokonano uroczystego odsłonięcia pomnika poległych żołnierzy 29. Pułku Strzelców Kaniowskich. Monument wzniesiono w miejscu ww. obelisku upamiętniającego tzw. zjazdy cesarzy. Nowy pomnik zbudowano z sześciu kamiennych prostopadłościanów, na których wyryto nazwiska 422 poległych i zmarłych od ran odniesionych w boju żołnierzy ww. pułku. Całość wieńczyła rzeźbą potężnego orła o dumnej postawie i triumfalnym spojrzeniu. Autorem pomnika był Józef Proszowski, absolwent warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Na uroczystości, które trwały dwa dni, przybyła delegacja władz państwowych z ministrem komunikacji Juliuszem Urlychem na czele. Dlaczego właśnie z nim? Urlych był w 1918 r. jednym z kierowników i organizatorów Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Kaliszu, która przekształciła się w 29 pułk. Odsłonięcie pomnika połączono ze złożeniem szczątków majora Stefana Waltera na cmentarzu wojskowym na Majkowie. Ciężko ranny major, dowodzący pułkiem w czasie walk z bolszewikami o Wólkę Radzymińską w sierpniu 1920 r., zmarł w październiku tego samego roku w warszawskim szpitalu i pierwotnie został pochowany w stolicy. I tak, na Placu św. Józefa, na którym jeszcze 10 lat wcześniej pyszniły się symbole władzy zaborców, po raz pierwszy w jego historii zrobiło się po prostu polsko.

Niestety nie na długo. Dwa lata później bowiem, nazwę placu okupanci niemieccy zamienili na Adolf Hitler Platz, a pomnik Strzelców Kaniowskich wysadzili w powietrze. Oba te fakty miały złamać w mieszkańcach miasta polskiego ducha. Dodatkowo kolegiata stała się świątynią tylko dla Niemców, co miało udręczyć ducha Kaliszan. W tym miejscu nadmienię jeszcze, że Niemcy w czasie II wojny światowej zniszczyli jeszcze posąg stojący na Placu św. Józefa. Była to rzeźba Świętej Rodziny usytuowana tuż obok kolegiaty.

Jan Paweł II

18 maja 1946 r., dokładnie w dniu 26 urodzin Karola Wojtyły, w wolnym już od ponad roku Kaliszu bardzo uroczyście obchodzono 150. rocznicę koronacji cudownego obrazu św. Józefa. Uroczystość przyciągnęła niezmierzone tłumy wiernych, a jej honorowym gościem był sam Prymas Polski ks. kard. August Hlond. W trakcie wydarzeń towarzyszących obchodom, Prymas wraz z innymi dostojnikami kościelnymi, odwiedził miejscowy Dom Rzemiosła. Pod koniec spotkania prezes rzemieślników poprosił kard. Hlonda o pamiątkowy wpis do tzw. Złotej Księgi Rzemiosła, założonej krótko po odzyskaniu niepodległości. Osoba prowadząca Złotą Księgę wykaligrafowała w niej nazwiska wszystkich czcigodnych hierarchów i odnotowała co następuje: „Przybyłych w imieniu Stowarzyszenia witał prezes Tadeusz Malanowski, który prosząc dostojnych gości o złożenie podpisów, zakończył tymi słowy: ‘Gdy na zegarze dziejowym wybije godzina sprawiedliwości i na Stolicy Apostolskiej zasiądzie po raz pierwszy papież zrodzony z Matki Polki, to pozwolisz Eminencjo, że zgłosimy się z tą Złotą Księgą po raz wtóry’. Kalisz dnia, 18 maja 1946 roku”.

Prymas Hlond nie wpisał się do Księgi „po raz wtóry”, ale w czerwcu 1997 r. złożył w niej swój podpis „papież zrodzony z Matki Polki” – Jan Paweł II. Uczynił to w trakcie papieskiej wizyty w Kaliszu, w czasie swej piątej pielgrzymki do Ojczyzny. Dwa lata później, w sercu Placu św. Józefa stanął kolejny historyczny monument. Posąg, przedstawia  papieża Polaka pochylonego nad dziewczynką. Mierzy około trzech i pół metra wysokości, został wykonany z brązu i zaprojektowany przez prof. Jana Kucza. Choć Jan Paweł II nie był ani żołnierzem, ani powstańcem, ani nie działał w konspiracji, wywalczył dla polskiej niepodległości co najmniej tyle samo, ile wielcy bohaterzy narodowi z przeszłości.

Aleksandra Polewska-Wianecka