Historyczny kontekst Evangelium vitae

Historyczny kontekst Evangelium vitae

Kształtując w imieniu Kościoła wielką strategię w obronie ludzkiego życia i wypowiadając się szeroko w encyklice na temat życia Jan Paweł II wpływał na bieg wydarzeń w świecie.

Przełom lat 80. i 90. ubiegłego wieku z całą mocą postawił w centrum świadomości Kościoła nauczającego kwestię życia ludzkiego i obrony jego praw. Tak zwane przemiany o charakterze społeczno-politycznym i ustrojowym, które następowały w Europie środkowej i wschodniej, na obszarze bloku sowieckiego, przyniosły możliwość zrewidowania  niesprawiedliwego, skierowanego przeciwko bezpieczeństwu życia ludzi nienarodzonych ustawodawstwa, wprowadzanego w swoim czasie przez ustępujące reżimy komunistyczne.

Przebudzenie do walki o życie w Polsce 

W Polsce, wraz z przyspieszeniem wspomnianych przeobrażeń, ruszyła też z impetem debata na temat ochrony życia poczętego, w której ścierali się ze sobą jego obrońcy i zwolennicy legalności aborcji. Wkrótce po zakończeniu obrad ,,Okrągłego Stołu” i rozpoczęciu kampanii poprzedzającej wybory czerwcowe 1989 r., jako stałe niemalże zjawisko na arenie publicznej, wystąpiły manifestacje i wiece, tudzież inne podobnego typu zgromadzenia, organizowane przez dwie strony cywilizacyjnego sporu.

Zmagania z ulic i placów miast przeniosły się wkrótce do mediów, do np. państwowej telewizji, w której zapamiętałe dyskusje wokół kwestii życia, okazały się charakterystyczną cechą uprawianej w pierwszej połowie lat 90. publicystyki. Oczywiście, że problem zaznaczył też swoją obecność w prasie, zarówno w ogólnopolskich dziennikach, jak i gazetach lokalnych. Wraz z całym kompleksem zagadnień moralnych i obyczajowych nie ominął nawet szkół, do których zapraszani byli politycy o przeciwstawnych zapatrywaniach, czyli na przykład ktoś z ówczesnej postpezetpeerowskiej lewicy oraz reprezentant środowisk konserwatywnych i chrześcijańskich. Sam pamiętam taką debatę zorganizowaną jesienią 1992 roku w Liceum Ogólnokształcącym im. Adama Asnyka w Kaliszu. To działo się w Polsce.

Zmagania w skali globalnej

Tymczasem na świecie, w perspektywie globalnej, konflikt wokół życia ludzkiego przybrał jeszcze większe rozmiary i okazał się jeszcze bardziej dramatyczny. Na Zachodzie obok dopuszczanej już od dłuższego czasu aborcji, pojawiły się pierwsze próby legalizowania eutanazji. Na pełną skalę działała branża produkcji środków antykoncepcyjnych, od osławionej rewolucji obyczajowej lat 60. stale obniżająca moralną jakość życia permisywnych społeczeństw konsumpcyjnych. Na początku z kolei lat 90. niezwykłe znaczenie  zyskała w skali całego świata kwestia demograficzna. Potężne korporacje i różnego rodzaju ośrodki nacisku i wpływu sprzymierzone nierzadko z rządami bogatych państw uprzemysłowionych szermowały z upodobaniem argumentem przeludnienia, aby wpływać na politykę rodzinną i ludnościową państw ubogiego Południa. W szczególności dochodziło do uzależniania udzielanej krajom biednym pomocy gospodarczej od stosowania przez nie rozwiązań nieprzyjaznych życiu.

Dziś wiemy o tych sprawach coraz więcej. Wiemy choćby, że wymuszaniem antynatalistycznych posunięć w tzw. Trzecim Świecie, zwłaszcza w Afryce, zajmował się amerykański Departament Stanu i jego słynny szef Henry Kissinger osobiście. To było w latach 70. W latach 90. na czele Stanów Zjednoczonych stał prezydent Bill Clinton, człowiek rozwiązły i skandalista, z który Jan Paweł II, jak sam o tym potem mówił, nie mógł znaleźć wspólnego języka, przede wszystkim w sprawach moralnych. W 1994 r. Zachód pod przywództwem liberalnej w tym momencie Ameryki szykował się do przeforsowania swojej nieprzyjaznej  życiu agendy podczas Konferencji na temat Zaludnienia i Rozwoju przygotowanej pod auspicjami ONZ w Kairze. To wtedy właśnie Stolica Apostolska sprzymierzając się z delegatami państw muzułmańskich pokrzyżowała szyki promotorów restrykcyjnej polityki ludnościowej, a sam Jan Paweł II ogłoszony został przez tygodnik ,,Time” najbardziej wpływową na świecie osobistością roku. Rok 1995 stanowił kontynuację zainicjowanej na forum światowym tematyki, a kolejna konferencja ONZ w Pekinie poświęcona została prawom kobiet. Tym razem, pomimo że papież wysłał na konferencję z ramienia Stolicy Świętej katolicką profesor  Mary Ann Glendon, Amerykankę, zwyciężyła opcja feministyczna.

Autorytet Piotra w jedności z biskupami

Tego rodzaju zmagania są zatem tłem historycznym ogłoszenia 25 marca 1995 r., w uroczystość Zwiastowania Pańskiego, encykliki poświęconej życiu ludzkiemu Evangelium vitae. Jej rozważania są w pewnej mierze kontynuacją refleksji podjętej w Liście do Rodzin, Gratissimam sane, z 2 lutego 1994 r., który Ojciec Święty skierował z okazji ogłoszonego przez ONZ Roku Rodziny.

Evangelium vitae poprzedzona została szeroką konsultacją papieża z światowym Episkopatem, zainicjowaną poprzez Nadzwyczajny Konsystorz Kardynałów obradujący w Rzymie od 4 do 7 kwietnia 1991 r. Jan Paweł II, ogromnie osobiście wrażliwy na problem obrony życia, poświęcający mu olbrzymią część swojego pasterskiego nauczania, nawet jeszcze przed wyborem na stolicę rzymską, nie działał w pojedynkę, bez porozumienia z ogółem biskupów. Właściwie to sami biskupi, a zwłaszcza obecni na Konsystorzu kardynałowie zwrócili się do papieża z prośbą, aby uroczyście wypowiedział się na temat wartości, godności i nienaruszalności życia. Również z tego tytułu, a zatem z tej racji, że wypowiadał się w imieniu wszystkich pasterzy Kościoła katolickiego, Jan Paweł II dysponował potężnym mandatem, aby na mocy urzędu Piotra, który sprawował, oświadczyć, jak uczynił to w encyklice, ,,że bezpośrednie i umyślne zabójstwo niewinnej istoty ludzkiej jest zawsze aktem głęboko niemoralnym”. Niektórzy przypisują tej enuncjacji walor papieskiej nieomylności.

Charakterystyczne pojęcia

Encyklika Evangelium vitae zapadła w pamięć również z wielu innych powodów. To w niej występują tak charakterystyczne dla myślenia i nauczania Jana Pawła II terminy jak ,,kultura życia” i ,,kultura śmierci”. W niej znaleźć można demaskowanie przez papieża ,,struktur grzechu” i, w związku ze wspomnianym bojem, jaki toczył z potęgami świata, stwierdzenie obecności rozgałęzionego ,,spisku przeciw życiu”. Będziemy po kolei spotykać i wyjaśniać te pojęcia. Idąc za myślą papieską tłumaczyć ich pojawienie się i przydatność dla zdiagnozowania opisywanej rzeczywistości.

Pismo Święte mówi o życiu nieustannie. Mówi o życiu Bożym i życiu ludzkim. O życiu ziemskim, doczesnym i życiu nadprzyrodzonym, wiecznym, o pełni życia, do której zmierza się poprzez życie naturalne, czy też która już w życiu doczesnym osobę ludzką ogarnia. Każde życie jest darem Bożej miłości, który winien być przyjmowany przez ludzi z wdzięcznością. Chrystus przyszedł na świat po to, aby owce, czyli my wszyscy, miały życie i miały je w obfitości (por. J 10, 10). Kiedy w Betlejem została ogłoszona wieść o Jego narodzinach, zajaśniała na świecie jutrzenka zbawienia. Wszystko to uprawnia do używania frazy Ewangelia życia i do głoszenia takiej Ewangelii z radością. 

ks. Piotr Jaroszkiewicz