Brzoza

Brzoza 

Brzoza ma jasną korę i szybko zazielenia się po zimie, stąd kojarzona jest z duchową odnową. Z tego względu gałązki brzozowe zobaczymy jako dekorację przy ołtarzach na Boże Ciało.

Brzoza (Betula) to rodzaj drzew i krzewów zaliczanych do rodziny brzozowatych. W Polsce występuje ich kilka gatunków. Najpospolitsza brzoza brodawkowata (Betula pendula) rośnie na piaszczystych glebach i ma charakterystyczne zwisające gałęzie, białą korę z czarnymi plamkami. Brzoza omszona (B. pubescens) preferuje tereny wilgotne, a jej pędy są bardziej owłosione i mniej zwisające. Brzozy niska (B. humilis) i karłowata (B. nana) to niewielkie krzewy rosnące głównie na mokradłach. Z kolei brzoza ojcowska (B. x oycoviensis) występuje wyłącznie w Polsce w okolicach Ojcowskiego Parku Narodowego.

Brzoza brodawkowata od wieków zajmuje szczególne miejsce w kulturze, wierzeniach i tradycji ludowej. W chrześcijaństwie symbolizowała życie, odrodzenie, oczyszczenie oraz nadzieję. Jej jasna kora i szybkie zazielenianie się po zimie kojarzono z nowym początkiem i duchową odnową. Z tego względu gałązki brzozowe są wykorzystywane do dekorowania kościołów, kapliczek i domów podczas świąt religijnych, zwłaszcza w czasie Zielonych Świątek i Bożego Ciała. Młode brzozy ustawiane przy świątyniach i domostwach zapewniają błogosławieństwo, ochronę przed złem i pomyślność. Podczas procesji Bożego Ciała wierni zrywają poświęcone gałązki i zabierają je do domów i zabudowań gospodarskich, gdyż wierzą, że chronią one przed burzami, chorobami i złymi mocami przez cały rok do następnej procesji. Po upływie tego czasu gałązki są palone. W tradycji ludowej brzoza brodawkowata była symbolem życia, mądrości, pokory i czystości. Wierzono, że przynosi jasność, spokój i pozytywną energię. Według radiestetów poprawia samopoczucie i harmonizuje otoczenie.

W wierzeniach słowiańskich pełniła funkcję ochronną, dlatego sadzono ją przy domach, by odstraszała złe duchy i chroniła przed urokami. Z brzozowego drewna wykonywano kołyski i amulety dla niemowląt. Brzoza była też związana z kultem zmarłych, sadzono ją na grobach jako symbol opieki nad duszami i ochrony przed złymi mocami. Drzewo miało również praktyczne zastosowanie. Łyko brzozowe wykorzystywano do wyplatania koszyków, łapci i plecionek, a z pędów robiono miotły. Ceniono także lecznicze właściwości brzozy. Liście stosowano jako środek moczopędny, napotny i przeciwreumatyczny, a sok brzozowy (oskoła) uznawano za napój wzmacniający i oczyszczający. Współczesne badania potwierdzają prozdrowotne działanie betuliny obecnej w białej korze brzozy.

Brzoza brodawkowata była również ważnym elementem ludowych obserwacji przyrody i prognozowania pogody. Uważano ją za jedno z najlepszych „drzew-meteorologów”. Sposób żółknięcia liści zapowiadał charakter jesieni: żółknięcie od góry oznaczało jesień chłodną i deszczową, natomiast od dołu – późną, suchą i pogodną. Wiosną obserwowano z kolei moment zazieleniania się brzozy i olszy czarnej: jeśli szybciej rozwijała liście brzoza, lato miało być suche, a jeśli wcześniej zieleniła się olsza – spodziewano się lata wilgotnego i deszczowego. 

Tomasz Dymny – dendrolog, hortiterapeuta, inspektor nadzoru terenów zieleni, zastępca dyrektora Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego ds. Arboretum Wojsławice. Miłośnik podróży i odkrywania nowych miejsc, a także pasjonat „dzikiej kuchni”.  
Zdjęcie Tomasz Dymny