Zboża

Zboża

W Kościele katolickim kwietniowy dzień św. Marka Ewangelisty był silnie związany z pracami polowymi. Dawniej przypadały wtedy tzw. Dni krzyżowe, podczas których m.in. święcono rosnące zboża.

Zboża to rośliny należące do rodziny traw (Poaceae), uprawiane przede wszystkim ze względu na jadalne ziarna, stanowiące jeden z najważniejszych składników pożywienia na świecie. Do tej grupy zalicza się m.in. pszenicę, żyto, owies, jęczmień, pszenżyto, proso, a także ryż i kukurydzę. Rośliny te mają charakterystyczną budowę: ich łodygi są zazwyczaj puste w środku (z wyjątkiem węzłów), a liście wąskie i ułożone naprzemiennie w dwóch rzędach. Dolna część liścia obejmuje łodygę, tworząc tzw. pochwę liściową, a wyrastanie liści od nasady chroni stożek wzrostu przed uszkodzeniami, np. przez zwierzęta roślinożerne. Kwiaty zbóż są najczęściej obupłciowe (wyjątkiem jest kukurydza). Większość zbóż to rośliny jednoroczne, plonujące raz w roku, choć niektóre, jak ryż, mogą być uprawiane również jako byliny.

W zależności od terminu siewu wyróżnia się zboża ozime, wysiewane jesienią i zimujące w glebie oraz jare, wysiewane wiosną i zbierane pod koniec lata. Początki uprawy zbóż sięgają około 10 000–8000 lat p.n.e. i wiążą się z pasem żyznych ziem rozciągającym się łukiem od Egiptu przez Palestynę i Syrię aż po Mezopotamię. W okresie wczesnego neolitu ludzie zaczęli stopniowo przechodzić od zbierania dzikich traw do ich celowej uprawy. Za najstarsze udomowione zboże uznaje się pszenicę samopsza (Triticum monococcum), którą zaczęto uprawiać ponad 10 000 lat temu. Ośrodki rolnictwa rozwijały się równolegle w różnych częściach świata. W Azji Wschodniej ryż i proso udomowiono około 7000–6000 lat p.n.e. w Afryce, szczególnie na obszarze dzisiejszego Sudanu, sorgo zaczęto uprawiać około 4000–3000 lat p.n.e., natomiast w Mezoameryce kukurydza pojawiła się około 7000–6000 lat p.n.e. 

Rozwój rolnictwa był ściśle powiązany z wierzeniami religijnymi. W wielu kulturach zboża i plony łączono z bóstwami opiekującymi się urodzajem. W mitologii mezopotamskiej pojawia się bogini zboża Asznan, natomiast w starożytnym Rzymie opiekunką rolnictwa, płodności i zbiorów była Ceres. W kulturze ludowej ważną rolę odgrywały obrzędy chrześcijańskie związane z rolnictwem. 

W Kościele katolickim dzień św. Marka Ewangelisty, obchodzony 25 kwietnia, był silnie związany z cyklem przyrody i pracami polowymi. Dawniej przypadały wtedy tzw. Dni krzyżowe (Litanie Większe), podczas których organizowano procesje błagalne o urodzaje i ochronę pól przed klęskami. W trakcie tych uroczystości święcono rosnące zboża, a procesje zatrzymywały się przy przydrożnych krzyżach i kapliczkach, uznawanych za opiekunów pól. W obrzędach wykorzystywano także zielone gałązki, najczęściej brzozy lub wierzby, symbolizujące życie, odrodzenie i siły wiosny. W tradycji ludowej św. Marek uchodzi za opiekuna upraw, wspierającego wzrost, kiełkowanie i płodność natury, co odzwierciedlają liczne przysłowia, m.in.: „Na św. Marka rośnie w polu miarka”, „Święty Marek ziemię otwiera” i „Gdy na Marka deszcz, to rośnie każdy kłos”. 

Tomasz Dymny