Zachowek – czy można uniknąć jego zapłaty?

Zachowek – czy można uniknąć jego zapłaty? 

Czasem bywa tak, że spadkodawca chciałby przekazać swój majątek w postaci nieruchomości wyłącznie jednemu ze swoich spadkobierców.
W takiej sytuacji pozostali spadkobiercy, którzy nie zostali obdarowani mają prawo do zapłaty zachowku na ich rzecz od spadkobiercy obdarowanego, któremu przypadł cały majątek spadkowy w postaci wyżej wspomnianej nieruchomości. Aby uniknąć obowiązku zapłaty zachowku na rzecz spadkobierców, którzy nie zostali obdarowani, ustawodawca przewidział instytucję wydziedziczenia, która w swej istocie oznacza pozbawienie prawa do zachowku. Jednak, aby wydziedziczyć poszczególnych spadkobierców, a tym samym pozbawić ich jakiegokolwiek udziału w spadkobraniu, musi zajść przynajmniej jedna z trzech ustawowych przesłanek związanych z negatywną postawą wydziedziczonego spadkobiercy (art.1008 k.c.) a zatem muszą zostać spełnione konkretne warunki wynikające z przepisów prawnych. Jest jednak jeszcze inne rozwiązanie, na podstawie którego spadkodawca może przenieść własność nieruchomości na konkretną osobę, która po jego śmierci nie będzie miała obowiązku zapłaty zachowku z tej nieruchomości na rzecz uprawnionych spadkobierców.

Rozwiązaniem tym jest umowa dożywocia, uregulowana w art. 908 § 1 k.c., z którego wynika, że jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Co istotne, poprzez zawarcie umowy dożywocia zbywa już za życia, traci prawo własności nieruchomości będącej przedmiotem umowy, jednocześnie jednak zapewnia sobie dach nad głową, utrzymanie i opiekę od nabywcy nieruchomości przez całe swoje życie. Prawo, które przysługuje zbywcy jest niezbywalne. Nabywca z kolei przyjmuje na siebie zobowiązanie do stałej opieki nad zbywcą, polegające na zapewnieniu mu utrzymania, opieki osobistej bądź instytucjonalnej oraz zorganizowania pochówku. Zawarcie dożywocia skutkuje tym, że po śmierci zbywcy, nabywca nie ma obowiązku zapłaty zachowku na rzecz spadkobierców zbywcy, jak w przypadku, gdyby nieruchomość otrzymał na podstawie darowizny. Nieruchomość nabyta w drodze dożywocia nie zalicza się bowiem do spadku przy obliczaniu zachowku, bowiem przeniesienie jej własności nie następuje pod tytułem darmym. Nabywca bowiem przyjmuje na siebie konkretne zobowiązania wobec zbywcy nieruchomości. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 20 września 2022 r. w sprawie II AKa 262/21, Legalis, umowa dożywocia nie jest umową jednostronnie zobowiązującą, przynoszącą korzyści wyłącznie nabywcy nieruchomości - jest to umowa dwustronna, w której nabywca ma zapewnić dożywotnie utrzymanie zbywcy - na swój koszt, w sposób ciągły i generalnie nieoznaczony w czasie.
Zawarcie umowy dożywocia w związku z tym, że dotyczy przeniesienia prawa własności nieruchomości, wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Dlatego należy ją sporządzić u notariusza. 

Monika Mazur
monika.mazur@prawnik-kalisz.pl