Wiara krzyżami „usłana”

Wiara krzyżami „usłana”

Nie ma chrześcijaństwa bez Chrystusowego krzyża. Na przestrzeni stuleci ów krzyż stał się jednym z najpopularniejszych motywów w sztuce, począwszy od krzyży ukrytych, chroniących prawdę o Odkupicielu przed profanacją.

Krzyż, jedno z najokrutniejszych w starożytności narzędzi śmierci, przeobraził się, dzięki ofierze Jezusa Chrystusa, w narzędzie naszego odkupienia. Samą karę, jaką było ukrzyżowanie, przeniósł z Bliskiego Wschodu do świata greckiego Aleksander Macedoński zwany Wielkim, a zlikwidował ją cesarz Konstantyn Wielki ze względu na wartość, jaką nadał krzyżowi Jezus Chrystus. Co więcej, drzewo Chrystusowego krzyża miała odnaleźć matka wspomnianego imperatora, cesarzowa Helena. 

Przedziwne oblicza krzyża

Krzyż może zaskakiwać formą, ale często też ma ona znaczenie symboliczne. I tak na przykład krzyż grecki, czyli równoramienny, podobnie jak krzyż łaciński, to jest o belce pionowej dłuższej, stanowi rzut świątyni, symbolizując Jezusa Chrystusa jako Odkupiciela. Krzyż świętego Andrzeja o formie litery X, będącej pierwszą literą imienia Chrystus, jest także krzyżem, na którym został umęczony apostoł Andrzej, stąd jego nazwa. Krzyż ten stał się też znakiem wyznaczającym miejsce zatrzymania się przy przejeździe kolejowym, gdzie jedna belka oznacza jeden tor, a więcej belek wiele torów. Natomiast jako że św. Piotra ukrzyżowano głową w dół, ponieważ nie czuł się godny umierać tak jak jego Pan, krzyż noszący jego imię jest odwróconym krzyżem łacińskim. Krzyż św. Antoniego mający formę litery T symbolizuje pieczęć wybranych. Laski w kształcie takiego krzyża mieli przy sobie chrześcijańscy mnisi, dlatego na wspomnienie św. Antoniego Pustelnika nadano krzyżowi jego imię. 

Także kształt decyduje o symbolicznej wymowie krzyża. Chociażby krzyż widlasty jest symbolem tchnienia w wodę chrzcielną, kotwicowy, z motywem kotwicy, symbolizuje nadzieję, a laskowany stanowi symbol czterech stron świata, wskazując na powszechny wymiar odkupienia. Istnieją też krzyże kwiatowe, z ramionami zakończonymi motywem kwiatu, czy również trójlistne z motywem trójliścia. Można i natknąć się na krzyże łączące w sobie dwa ich rodzaje. Przykładem jest tutaj krzyż podwójny będący połączeniem greckiego z krzyżem św. Andrzeja czy litewski zwany jagiellońskim. jako połączenie dwóch krzyży greckich.

Warto jeszcze wskazać na krzyże: arcybiskupi, inaczej patriarchalny, zwany także lotaryńskim oraz papieski. Pierwszy tworzą dwie, a drugi trzy belki poziome przecinające pionową. Krzyż arcybiskupi wyobraża relikwiarz Krzyża Świętego. Nie można też pominąć krzyży z płaszczy zakonów rycerskich. Będący heraldyczną odznaką bożogrobców, czyli rycerzy Grobu Bożego krzyż jerozolimski zwany laskowanym, to jest duży krzyż z czterema krzyżykami pomiędzy jego ramionami, nawiązuje do pięciu ran Chrystusowych, natomiast krzyż maltański, czyli joannitów, ma osiem rozwidleń symbolizujących błogosławieństwa. Z zachodniej tradycji chrześcijańskiej można jeszcze przywołać krzyż celtycki, wpisany w koło i pokryty reliefem. Krzyżem jest też znak Chi-Rho, złożony z pierwszych liter Chrystusowego imienia, który miał ujrzeć cesarz Konstantyn Wielki przed bitwą z Maksencjuszem we śnie i usłyszeć zapowiedź zwycięstwa w tym znaku, dlatego polecił umieścić w miejsce wizerunków Wiktorii czy Herkulesa ów krzyż zwany monogramowym na labarach, czyli rzymskich sztandarach wojskowych. Co więcej, już w starożytności krzyżem była też swastyka, stanowiąca skrzyżowanie greckich liter gamma, uchodząca nie tylko w antyku, ale i w romańskiej ornamentyce sakralnej za znak szczególnie chroniący przed szatanem. 

Krucyfiksy „niezapomniane”

Niektóre z krucyfiksów zaskakują ekspresją, głębią w prostocie, oryginalnością ujęcia, dlatego w sztuce wysunęły się one poniekąd przed inne. Z ich grona warto wymienić dwa. Pierwszym jest krucyfiks z San Damiano, czyli krzyż św. Franciszka, a drugim obraz Chrystus św. Jana od Krzyża, pędzla hiszpańskiego artysty Salvadora Dali. 

Krucyfiks z San Damiano uchodzi za dzieło bizantyńskie, związane z mnichami syryjskimi przebywającymi w Umbrii, regionie Włoch, w którym przyszedł na świat św. Franciszek z Asyżu. Z tego pochodzącego z XII w. anonimowego krucyfiksu przemówił doń następująco Jezus Chrystus: „Franciszku, idź, napraw mój dom, który, jak widzisz, cały idzie w ruinę”. Krucyfiks stanowiący „franciszkańską” ikonę namalowaną na desce z drzewa orzechowego ukazuje Zbawiciela bez śladów cierpienia, triumfującego, pozbawionego korony cierniowej, a towarzyszą mu, oprócz Maryi, apostoła Jana, Marii Magdaleny, Marii, matki Jakuba, centuriona, czyli setnika z Kafarnaum, uzdrowionego jego sługi, nawróconych członków rodziny tego rzymianina, a także Longinusa i Stephanosa (pierwszy przebił włócznią bok Zbawiciela, a drugi podał Mu gąbkę nasączoną octem) aniołowie oraz kogut tutaj jako symbol powstającego z martwych Zbawiciela. Widoczny jest u podnóża krzyża grób prarodzica Adama oraz święci ze Starego Testamentu, a powyżej ukrzyżowanego aureola z przebóstwionym Jezusem Chrystusem wstępującym po zmartwychwstaniu do nieba w otoczeniu aniołów oraz wyłaniająca się zza obłoków ręka Boga Ojca. Krucyfiks z San Damiano otacza ornament z muszli będących tutaj symbolem piękna i niebiańskiej wieczności. Natomiast dzieło Salvadora, powstałe w 1951 r., zainspirowane zostało rysunkiem św. Jana od Krzyża. Krzyż, z także pozbawionym znaków cierpienia Zbawicielem, poniekąd zawieszony jest w kosmicznej przestrzeni, a Jezus Chrystus spogląda z jego wysokości ku zatoce Port Lligat, nad którą artysta miał swój dom. Z najbardziej znanych krzyży można też wymienić chociażby Volto Santo z Lukki, krucyfiks Donatella, krucyfiks Filippa Brunelleschiego we Włoszech, czy rodzimy krucyfiks Baryczkowski z warszawskiej archikatedry. Natomiast w Hiszpanii ogromne wrażenie na pielgrzymach czyni krzyż z uśmiechniętym Zbawicielem na zamku w Javier, przed którym modlił się jako dziecko św. Franciszek Ksawery. 

Justyna Sprutta