Typ koźmiński

Typ koźmiński 

Koźmińska fara jest swoistym skarbcem. W nawie głównej uwagę
przyciąga wizerunek „Zaśnięcia Matki Najświętszej”, wzorowany na szkole Wita Stwosza. A w ołtarzu bocznym inny obraz odkrywa przed nami swoje tajemnice.

Stajemy w kościele o barokowym wystroju i zachwycamy się jego historią. Znajduje się w nim renesansowe sacramentarium ścienne, a jego sklepienia zdobią stiuki kalisko-lubelskie - takie same jak w katedrze. W zakrystii można podziwiać bezcenne portrety trumienne, a obok wznosi się okazały dom parafialny, wybudowany za czasów ks. Łukomskiego, późniejszego biskupa łomżyńskiego oraz sekretarza Konferencji Episkopatu Polski. Przy wejściu do świątyni uwagę zwracają kamienne, średniowieczne kropielnice, a także lwy ołtarzowe, symbolicznie strzegące przed złem.

Piękna, dostojna czerń dominuje w dwóch bocznych ołtarzach. W pierwszym z nich znajduje się wizerunek św. Wawrzyńca, patrona świątyni, w drugim - po lewej stronie - Matki Bożej z Dzieciątkiem, przez wiele lat okrytej srebrnymi sukienkami. Choć obraz ten był dostępny dla wiernych i mieszkańcy nazywali go Matką Bożą Koźmińską, artystyczne bogactwo malowidła pozostawało częściowo ukryte pod metalowym okryciem.

Hodegetrie krakowskie

Charakterystycznymi cechami ikon w typie hodegetrii są: frontalne ujęcie postaci Maryi oraz prawa dłoń wskazująca na Jezusa, który spoczywa na lewym ramieniu Matki Bożej. Głowa Maryi bywa lekko pochylona, co nadaje przedstawieniu łagodny i pełen skupienia wyraz.

W czasach Jagiellonów największą popularnością cieszyła się ikona przechowywana na Jasnej Górze. Na początku XV w. rozwinął się również kult Matki Bożej Krakowskiej, przy czym o miano najstarszego wizerunku pretenduje kilka zachowanych obrazów.
W średniowiecznej Europie powszechną praktyką było powielanie wizerunków Matki Bożej. Zjawisko licznych powtórzeń przedstawień Maryi na terenie diecezji krakowskiej miało duże natężenie, co mogło stanowić odpowiedź na doświadczenia epidemii moru. Obrazy te podkreślały ochronną i opiekuńczą moc Matki Bożej, otaczającej wiernych swoją szczególną troską. Do tworzenia takich wizerunków malarze wykorzystywali szablony rysunkowe, na podstawie których opracowywano twarze, dłonie czy nóżki Dzieciątka Jezus. Jednocześnie często dostrzegalne są cechy indywidualne poszczególnych artystów, ujawniające się w drobnych detalach. - Ucho stawało się jak podpis danego malarza - zwraca uwagę dr hab. Marta Lempart-Geratowska. Analizy prowadzone równolegle przez konserwatorów, historyków sztuki i archiwistów ukazują skalę oraz znaczenie rozpowszechnienia tego schematu ikonograficznego. Obraz w koźmińskiej farze wpisuje się w szeroki zbiór wizerunków Matki Bożej w typie Hodegetrii krakowskich.

Czas odnowienia

Staraniem ówczesnego proboszcza, ks. Zygmunta Lewandowskiego, w latach 2022–2023 dokonano restauracji bocznego ołtarza z wizerunkiem Matki Bożej. Środki na remont pochodziły z budżetu parafialnego, który był regularnie zasilany przez parafian. Prac konserwatorskich podjęła się Jagoda Mugaj z Poznania. Przeprowadzone badania stratygraficzne (analiza kolejnych warstw farb) pozwoliły dotrzeć do pierwotnego koloru, którym była czarna bejca. Przywrócono kolor czarny, który prawdopodobnie nawiązywał do bardzo drogiego czarnego marmuru. Barwa ta była również stosowana w celu uwypuklenia elementów złoconych, w tym wizerunku Matki Bożej.

Nastawa ołtarza jest drewniana. Sarkofag ołtarzowy z mensą wykonano z cegły z elementami kamiennymi. W górnej części ołtarza znajduje się obraz św. Pawła z mieczem. Wcześniej błędnie podawano, że przedstawia on św. Piotra. Ołtarz jest poświęcony. W mensie ołtarzowej znajdują się relikwie świętych, co nawiązuje do dawnego zwyczaju umieszczania relikwii w miejscu sprawowania Najświętszej Eucharystii. Obecnie srebrne sukienki prezentowane są nad bocznym wyjściem z kościoła, w bezpośrednim sąsiedztwie wizerunku Matki Bożej, po jego przeciwnej stronie.

Sukienki

Sukienka zdobiąca obraz Matki Bożej została wykonana z cienkiej blachy srebrnej, miejscami pokrytej złoceniem. Jej bogatą dekorację uzyskano dzięki zastosowaniu technik trybowania i grawerowania, które nadały powierzchni wyraźną, trójwymiarową formę. Z dużą precyzją wykonano także korony, ozdobione starannie wyrytymi znakami i sygnaturami. Metalowe okrycia nie powstały jednocześnie z obrazem - dodano je kilkadziesiąt lat po jego namalowaniu jako wyraz narastającego kultu oraz szczególnej czci, jaką otaczano wizerunek. Przymocowano je do malowidła za pomocą niewielkich gwoździków, wbijanych w warstwę zaprawy oraz drewniane podłoże obrazu.

Srebrne sukienki datowane są na rok 1632, co potwierdza data umieszczona w centralnym medalionie. Jak zauważa konserwator obrazu, Jagoda Mugaj, korony Jezusa i Maryi mogą być jednak starsze niż sama sukienka - wskazują na to widoczne w ich zdobieniach motywy późnogotyckie, charakterystyczne dla wcześniejszego okresu.

Okrycia

Po odsłonięciu wizerunku Matki Bożej spod srebrnych sukienek okazało się, że kompozycja obrazu jest zgodna z zasadami stosowanymi w typie krakowskim. Piotr Łopatkiewicz, historyk sztuki, na podstawie cech ujawnionych w toku prac konserwatorskich stwierdził, że obraz można datować na połowę XVI w. Prowadzi to do wniosku, że jest on starszy od wizerunku Matki Bożej znajdującego się w kościele na Zdzieżu w pobliskim Borku Wielkopolskim.
Prof. Łopatkiewicz wysuwa również wątpliwości dotyczące miejsca powstania obrazu - czy został on namalowany w Krakowie, czy w Wielkopolsce, przez malarza wzorującego się na krakowskich Hodegetriach.

Być może należałoby powiązać wizerunek Matki Bożej z postacią Benedykta z Koźmina - profesora Akademii Krakowskiej i kaznodziei królewskiego, żyjącego w latach 1497–1559. Mógł on przyczynić się do tego, że powszechny w Krakowie sposób malowania wizerunków Matki Najświętszej stał się częścią dziedzictwa ziemi koźmińskiej oraz kościoła parafialnego. Choć jest to teza śmiała, pozostaje ona dość spójna i wymaga dalszego, pogłębionego opracowania historycznego.

Typ koźmiński czy borecki?

Do niedawna badacze Hodegetrii krakowskich uznawali wizerunek Matki Bożej w Koźminie za odwzorowanie obrazu Matki Bożej Boreckiej, określając go jako namalowany w typie boreckim. Obecnie coraz częściej wskazuje się, że trafniejsze jest określenie „typ koźmiński”. Uważano również, że na obrazie znajdowały się dwa anioły podtrzymujące koronę nad głową Maryi. Po zdjęciu srebrnych sukienek okazało się jednak, że motyw ten nie występuje w samym malowidle i pojawia się dopiero na obrazie boreckim. W Koźminie anioły były obecne jedynie na późniejszych srebrnych sukienkach. 

Renata Jurowicz
Zdjęcie: Srebrna sukienka zdjęta z obrazu Matki Bożej powstała później niż wizerunek