Św. Błażej i jabłoń

Św. Błażej i jabłoń 

We wspomnienie św. Błażeja w niektórych regionach Polski zachował się zwyczaj święcenia jabłek, który praktykuje się od XVI w. Dlaczego?

W lutym Kościół katolicki wspomina św. Błażeja, biskupa i męczennika z przełomu III i IV w. Pochodził z Cezarei Kapadockiej (obecnie miasto Kayseri w Turcji), ważnego ośrodka chrześcijaństwa. Według tradycji uratował chłopca, który dławił się ością ryby. Tak stał się patronem osób cierpiących na choroby gardła i opiekunem w dolegliwościach układu oddechowego. Jego kult wiązał się z obrzędami ochronnymi, które kształtowały życie religijne.

Najbardziej znanym zwyczajem jest błogosławieństwo gardła przez kapłana, udzielane przy użyciu skrzyżowanych świec, zwanych „błażejkami”. Podczas modlitwy kapłan prosi o zdrowie i ochronę przed chorobami gardła. W tradycji ludowej światło świec symbolizowało oczyszczenie, obecność Boga i duchową ochronę. Poświęcone świece zabierano do domów i zapalano w czasie choroby lub zagrożenia. We wspomnienie św. Błażeja w niektórych regionach Polski zachował się też zwyczaj święcenia jabłek, praktykowany od XVI do początku XX w. Jabłko symbolizowało zdrowie, siłę życiową i długowieczność. Po powrocie do domu owoce rozdawano domownikom, wierząc, że błogosławieństwo obejmie całą rodzinę. Niekiedy jabłka suszono, by mieć je pod ręką przez cały rok, a skórki palono nad chorymi, co symbolicznie odpędzało chorobę. Kościół nadał tym zwyczajom chrześcijański sens, przypominając, że źródłem uzdrowienia jest Boża łaska, a praktyki ludowe mogą być wyrazem modlitwy i zaufania Bogu. Choć dziś święcenie jabłek nie jest powszechne, wciąż można je spotkać np. na Podhalu. Obecność tych zwyczajów przypomina o zawierzeniu Bogu i duchowej trosce o zdrowie, szczególnie zimą.

Jabłonie (Malus) to drzewa i krzewy z rodziny różowatych (Rosaceae). W naturze rośnie ich 39 (aktualne dane z listy KEW) gatunków w strefie umiarkowanej Europy, Azji i Ameryki Północnej. Gatunki te łatwo się krzyżują, co prowadzi do powstania wielu odmian. Najbardziej znana jest jabłoń domowa (Malus domestica), powszechnie uprawiana na świecie oraz azjatyckie gatunki dekoracyjne, jak jabłoń japońska (Malus floribunda), czy jabłoń jagodowa (Malus baccata). W Polsce dziko rośnie jabłoń dzika (Malus sylvestris), uznawana za przodka wielu odmian uprawnych. Jej owoce są mniejsze i bardziej kwaśne od jabłek uprawnych.

Jedną z najstarszych uprawianych odmian jabłoni w Polsce jest Kosztela, znana od XVII w. Według legendy nazwa powstała, gdy Jan III Sobieski, po zebraniu przez poddanych niewielkiej ilości jabłek, miał zapytać: Kosz tylko? Zabawne spostrzeżenie dało początek nazwie Kosztylka, która z czasem przekształciła się w Kosztelę. Odmiana słynie ze słodkiego, miodowego i aromatycznego miąższu – twardego, o deserowym, miodowo-korzennym smaku. Owoce średniej wielkości, początkowo zielone, po dojrzeniu żółkną, czasem z rumieńcem, a pełnię smaku osiągają po lekkim odleżeniu. Doskonale nadają się do jedzenia na surowo i do przetworów. 

Tomasz Dymny
zdjęcie: Mariusz A. Kwiatkowski

Tomasz Dymny – dendrolog, hortiterapeuta, inspektor nadzoru terenów zieleni, zastępca dyrektora Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego ds. Arboretum Wojsławice. Miłośnik podróży i odkrywania nowych miejsc, a także pasjonat „dzikiej kuchni”.