Rzepik pospolity

Rzepik pospolity  

Rzepik pospolity znany jest jako bicz Boży, warkoczyk Matki Bożej i wieża kościelna. Skąd wzięły się te nazwy?

Rzepik pospolity (Agrimonia eupatoria L.) to wieloletnia roślina zielna z rodziny różowatych (Rosaceae), od wieków ceniona zarówno w ziołolecznictwie, jak i medycynie ludowej. W języku potocznym funkcjonuje pod licznymi nazwami, m.in. bicz Boży, warkoczyk Matki Bożej oraz wieża kościelna. Nazwy te nawiązują do charakterystycznego wyglądu rośliny, zwłaszcza jej wysokiego, smukłego kwiatostanu. Określenie „wieża kościelna” odnosi się do jego strzelistego pokroju, natomiast nazwy „bicz Boży” i „warkoczyk Matki Bożej” przywołują skojarzenia z długim, prostym kwiatostanem przypominającym odpowiednio bicz lub zapleciony warkocz. W dawnych wierzeniach rzepikowi przypisywano właściwości ochronne – niczym biczowi Bożemu, miał odpędzać choroby i złe duchy. Wierzono także, że schowany pod poduszką zapewni spokojny sen. Wśród nazw potocznych tego gatunku można spotkać również określenia „ziele wątroby” lub „kwiat śledziony”, które odzwierciedlają historyczne zastosowanie rzepiku w leczeniu schorzeń wątroby, pęcherzyka żółciowego i śledziony. Surowiec zielarski stanowi ziele rzepiku, obejmujące wysuszone, kwitnące szczyty pędów. Oprócz garbników roślina jest bogata w flawonoidy, gorycze, olejek eteryczny, kwasy fenolowe i inne substancje biologicznie czynne, którym zawdzięcza szerokie spektrum działania. Dzięki tym składnikom napar z rzepiku znajduje zastosowanie w ziołolecznictwie, ale również w kosmetyce. Rzepik był także wykorzystywany jako roślina barwierska. Im później jesienią zbierano roślinę, tym ciemniejszy odcień żółci można było uzyskać. 

Rzepik występuje powszechnie w Europie
i północnej Azji, z wyjątkiem obszarów arktycznych. W Polsce jest gatunkiem pospolitym, spotykanym na łąkach, pastwiskach, miedzach, przydrożach, nasłonecznionych zboczach i skrajach lasów. Roślina osiąga zazwyczaj od 30 do 100 cm wysokości. Wyrasta z głęboko osadzonego kłącza, z którego rozwijają się pojedyncze, słabo rozgałęzione łodygi. Są one zielone lub czerwonawe, walcowate i gęsto pokryte zarówno długimi, prostymi, jak i krótszymi, haczykowato wygiętymi włoskami. Charakterystyczną cechą rzepiku są nieparzystopierzaste liście złożone z kilku większych i mniejszych listków. Ich brzegi są wyraźnie piłkowane, górna powierzchnia ma ciemnozieloną barwę, natomiast dolna jest jaśniejsza i gęsto owłosiona. W okresie kwitnienia, od czerwca do sierpnia, na szczytach pędów pojawiają się długie, kłosowate grona drobnych, złocistożółtych kwiatów o delikatnym, korzennym zapachu, często porównywanym do aromatu moreli. Owocami rzepiku są niewielkie niełupki zamknięte w charakterystycznym, kolczastym hypancjum (dno kwiatowe). Haczykowate wyrostki umożliwiają łatwe przyczepianie się owoców do sierści zwierząt i ubrań, co stanowi skuteczny sposób rozsiewania nasion. Z wyglądu przypominają miniaturowe owoce łopianu większego, potocznie zwanego rzepem, choć gatunki te nie są ze sobą blisko spokrewnione. 

Tomasz Dymny
Zdjęcie: Małgorzata Gębala