Róża i łzy

Róża i łzy

Z ciemiernikiem białym wiąże się legenda o dziewczynce, która chciała zanieść dar dla Jezusa. Co stało się, gdy jej łzy potoczyły się na śnieg?

Ciemiernik biały (Helleborus niger) to wiecznie zielona, wieloletnia roślina z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). W naturze rośnie na śródleśnych łąkach i obrzeżach lasów środkowej oraz południowej Europy, m.in. w Austrii, Niemczech, Szwajcarii, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowinie oraz Czechach. W Polsce jest rośliną wyłącznie uprawną. Polska nazwa gatunkowa odnosi się do śnieżnobiałych kwiatów, natomiast łaciński epitet niger (czarny) nawiązuje do ciemnobrunatnych, z czasem czerniejących korzeni. Ze względu na zimowy okres kwitnienia i kwiaty przypominające niektóre gatunki dzikich róż, ciemiernik biały bywa nazywany „różą śnieżną”. Roślina dorasta do około 30 cm wysokości i wytwarza płaskie kwiaty, które pojawiają się od połowy zimy i kwitną do wiosny. Najczęściej są śnieżnobiałe, czasem z delikatnym różowym odcieniem, z różowymi lub zielonkawymi końcówkami płatków z charakterystyczną żółtą „koroną” z pręcików i słupków w centrum kwiatu. Ciemnozielone, skórzaste liście są podzielone na 7–9 lancetowatych segmentów; u podstawy pędu wyrastają jeden lub dwa jasne podkwiatki. Roślina posiada czarne kłącze i korzenie. Preferuje stanowiska półcieniste, gleby próchnicze, zasadowe, wilgotne i dobrze przepuszczalne. Oprócz form typowych uprawia się także odmiany różniące się barwą i wielkością kwiatów oraz ich budową: pełne, półpełne lub pojedyncze.

Z ciemiernikiem białym wiąże się wiele legend i dawnych praktyk. Jedna z nich głosi, że dziewczynka chciała zanieść dar dla Jezusa narodzonego w Betlejem tak jak pasterze, ale nie miała niczego cennego ani pięknego, co mogłaby mu podarować. Smutna rozpłakała się, a z jej łez, które spadły na śnieg, miał wyrosnąć ciemiernik biały. Śnieżnobiała barwa kwiatów symbolizuje niewinność dziewczynki, a fakt, że kwitnie w środku zimy, uczynił go rośliną wyjątkową i związaną z Bożym Narodzeniem. Ciemiernik biały ze względu na termin kwitnienia jest nazywany również „różą Bożego Narodzenia”, a jego kwiaty mają przypominać dawną opowieść o szczerej ofierze i czystym sercu, które są ważniejsze niż materialne dary.

Ciemiernik biały znany był w medycynie już w starożytności. Grecy i Rzymianie stosowali go jako silnie działającą roślinę leczniczą, podawaną w bardzo małych dawkach z powodu wysokiej toksyczności. Przypisywano mu działanie przeczyszczające, wymiotne, moczopędne, uspokajające, przeciwpasożytnicze oraz przeciwreumatyczne (stosowany zewnętrznie). W tradycji ludowej uchodził za roślinę „oczyszczającą”, używaną w okładach na bóle stawów, w maściach na choroby skóry i w mieszankach ochronnych; sądzono też, że „wypędza melancholię”, choć efekty te wynikały głównie z jego silnego działania toksycznego. Współcześnie ciemiernik biały nie jest stosowany w medycynie. Ze względu na obecność silnych trucizn uznaje się go za roślinę niebezpieczną w ziołolecznictwie, a jego znaczenie ogranicza się do funkcji ozdobnych i kulturowych. 

Tomasz Dymny
Zdjęcie: Małgorzata Gębala