Roślinka świętego Ojca Franciszka

Roślinka świętego Ojca Franciszka

Tak nazywała siebie święta Klara, założycielka Zakonu Ubogich Pań zwanych później klaryskami. Była duchową siostrą świętego Franciszka z Asyżu, pierwszą roślinką zasadzoną przezeń w ogrodzie Kościoła, i to od niego przyjęła habit. 

Liturgiczne wspomnienie świętej Klary przypada 11 sierpnia, czyli w dzień jej śmierci rozumianej jako narodziny dla nieba. Po ucieczce z domu z zamiarem całkowitego poświęcenia się Bogu święta Klara zamieszkała przy San Damiano w Asyżu. Zasłynęła jako czcicielka Chrystusa Eucharystycznego i Męki Pańskiej oraz jako ascetka pielęgnująca ubóstwo. Kanonizował ją dwa lata po jej śmierci, w 1255 roku, papież Aleksander IV. Duchowe córki Franciszkowej Roślinki mają swój klasztor także w diecezji kaliskiej: w Ostrowie Wielkopolskim. 

Święta rozmawiająca pod drzewem z… papieżem

Święta Klara przedstawiana jest oczywiście w habicie klaryski. Jej ikonografia także obfituje atrybuty, a są nimi krzyż, monstrancja lub puszka z Najświętszym Sakramentem, księga, lilia, gałązka oliwna i lampa. Chrystusowy krzyż świadczy o szczególnym nabożeństwie świętej Klary dla umęczonego Odkupiciela, a o jej gorliwej czci oddawanej Zbawicielowi Eucharystycznemu mówi monstrancja lub puszka z Przenajświętszą Hostią. Jako że święta Klara często czytała Biblię i rozważała zawarte w niej treści, wyobrażana bywa z księgą Pisma Świętego. Niekiedy też owa księga oznacza Regułę zakonu klarysek, również rozważaną przez tę świętą, a zatwierdzoną przez papieża Grzegorza IX na kilka dni przez jej śmiercią. Rozmowę świętej Klary z papieżem Grzegorzem IX ukazuje miniatura z rękopisu Thennenbach. Oboje zasiadają na ukwieconej łące pod obsypanym kwieciem drzewem. Przedstawieniu towarzyszy legenda mówiąca o cudownym wyrośnięciu drzewa z przywiezionej przez papieża do świętej Klary suchej gałązki będącej częścią bicza, którym wychłostano Zbawiciela w jerozolimskim pretorium. Rozmawiając z papieżem, święta Klara miała z roztargnienia zasadzić gałązkę, z której wyrosło owo drzewo. Następnym atrybutem świętej z Asyżu jest lilia symbolizująca czystość. Z lilią wyobrazili świętą Klarę Carlo Crivelli, Simone Martini czy Giotto di Bondone, natomiast z lilią i cyborium na przykład Giovanni Battista Moroni. Lilia nawiązuje zwłaszcza do prywatnego ślubu czystości złożonego przez świętą Klarę po ucieczce z domu. Będąc pod wpływem świętego Franciszka, wbrew rodzicom, postanowiła poświęcić się całkowicie Bogu. Złożywszy ów ślub, schroniła się w klasztorach benedyktynek w Bastii i Panso. Natomiast gałązka oliwna przypomina o dwukrotnym wymodleniu przez świętą Klarę pokoju dla Asyżu w obliczu zagrożenia niesionego przez Saracenów i wojska cesarza Fryderyka II. Ostatni atrybut tej świętej, czyli lampa, jest konsekwencją błędu ze strony artystów, ponieważ to oni utożsamili w sztuce promieniujące cyborium z zapaloną lampą. Jako symbol, lampa w dłoniach świętej Klary może wskazywać na jej roztropność, nawiązując do ewangelicznej przypowieści o pannach mądrych i głupich, a także odnosić się do imienia świętej, oznaczającego w języku włoskim: Jasną. Natomiast imię to może nawiązywać do koloru jej włosów, których bardzo jasne pukle przechowywane są do dzisiaj w Bazylice Świętej Klary w Asyżu. Czasami może nas zaskoczyć dziwna peleryna, którą ma na sobie owa święta. Jest to jasnoszare, niemal białe okrycie ozdobione brązowymi paskami. Takie właśnie peleryny nosiły często weneckie klaryski jako znak pokuty. 

„Groźna” dla Saracenów

W bramie klasztoru ukazywana jest święta Klara w momencie, gdy wychodzi naprzeciw Saracenom, niosąc w rękach Najświętszy Sakrament. Jej widok połączony z mocą modlitwy odmawianej przez tę świętą miał przyczynić się do odstąpienia w popłochu Saracenów od miasta, które oblegali. Ów moment przedstawia datowany na 1693 rok obraz Isidora Arredonda. Hagiografia, czyli żywoty świętych i błogosławionych, mówi, że kiedy święta Klara poprosiła Jezusa Chrystusa o ratunek w obliczu saraceńskiego zagrożenia, Zbawiciel obiecał jej oraz duchowym córkom Klary swą opiekę: „Ja zawsze będę was strzegł!”. Jednym z najpiękniejszych dzieł ukazujących świętą Klarę niosącą rozpromienione cyborium z Najświętszym Sakramentem jest pochodząca prawdopodobnie z 1854 roku litografia Charlesa Landelle’a, wykonana z okazji 600-lecia śmierci świętej Klary. Wyobrażona na niej święta emanuje pokorą, kontemplując i z wielką czułością trzymając w dłoniach ukrytego w Hostii Boga. 

Niekiedy ikonografia świętej Klary może zaskoczyć niespotykanym w wielu jej wizerunkach motywem. Przykład takiej sytuacji stanowi grafika autorstwa flamandzkiego artysty żyjącego na przełomie XVI i XVII wieku, Adriaena Collaerta. Przedstawił on kontemplującą Jezusa Chrystusa, klęczącą u stóp ołtarza świętą Klarę, a za jej plecami diabła mającego postać dziecka, który bezskutecznie usiłuje odwieść świętą od kontemplowania Zbawiciela. Natomiast o opiece, jaką święta Klara roztacza nad swoimi duchowymi córkami, klaryskami, świadczy pewien anonimowy, francuski obraz z końca XIX wieku. Ową opiekę symbolizuje płaszcz rozpostarty przez świętą nad jej współsiostrami, których imiona są znane, czyli nad Hiacyntą, Agnieszką, Koletą, Katarzyną, Eustochią i Izabelą. Często też święta Klara przedstawiana bywa w towarzystwie innych świętych, jak chociażby świętej Łucji, na przykład na obrazie Ambrogia da Fossano, czy świętej Agnieszki wyobrażanej oczywiście z barankiem. Jednakże najważniejszą postacią z grona świętych i błogosławionych, z którą bywa ukazywana, jest święty Franciszek z Asyżu. Święta Klara widnieje wraz z nim w asyskiej bazylice, trzymając w dłoni lilię. Ze świętym Franciszkiem ukazana jest także na miniaturze franciszkańskiego kronikarza Mariana di Firenze, dzierżąc krzyż i jako oznakę opackiej godności, pastorał, choć może też trzymać Regułę zakonu, co ma miejsce na przykład na obrazie Antonia Vivariniego, tudzież jako adorująca wraz ze świętym Franciszkiem i jedną z klarysek małego Jezusa na obrazie Carla Aquistiego. 

Justyna Sprutta