TELEFON DO REDAKCJI: 62 766 07 07
Augustyna, Ingi, Jaromira 16 Września 2021, 17:02
Dziś 19°C
Jutro 13°C
Szukaj w serwisie

Pierwsi kupcy i metalurdzy

Pierwsi kupcy i metalurdzy

W IV i III tys. przed Chr. rozwój handlu dalekosiężnego i kontaktów między odległymi krajami był bardzo ożywiony. Wynalazki szybko się upowszechniały. Wiedza i umiejętności były tak samo poszukiwanym towarem jak surowce i wyroby rzemiosła.

Jednym z najważniejszych wynalazków, który miał decydujący wpływ na gospodarcze oblicze świata w IV-III tys. przed Chr. był klasyczny brąz cynowy. W epoce miedzi używano głównie miedzi i jej stopu z arsenem, to znaczy brązu arsenowego. Powszechnie wykorzystywano jeszcze narzędzia z krzemienia i kamienia, których nie zdołały wyprzeć relatywnie drogie narzędzia metalowe. Brązy są łatwiejsze w obróbce, mocniejsze i bardziej estetyczne, niż sama miedź. 

W IV tys. przed Chr. brązy arsenowe były w powszechnym użyciu na Bliskim Wschodzie, w krajach leżących na wybrzeżach Morza Czarnego i w Europie Środkowej. Rudy miedzi i arsenu występują często obok siebie, więc zdobycie składników niezbędnych do sporządzenia stopu nie nastręcza trudności i nie wymaga organizowania handlu. Jednak arsen jest pierwiastkiem silnie trującym. Pradziejowi hutnicy musieli szybko odczuć negatywne skutki pracy ze stopami miedzi z arsenem. Poza tym łatwo dostępne, zawierające arsen złoża rudy miedzi ulegały szybkiemu wyczerpaniu. Stop miedzi i cyny posiada zaś lepsze właściwości mechaniczne i estetyczne. Ale cyna, służąca do produkcji klasycznego brązu, nie jest łatwo dostępna. Rudy cyny występują głównie w sąsiedztwie niektórych skał magmowych. Spotyka się je w Azji Środkowej, w Kornwalii, w Bretanii, w środkowych Niemczech, w Czechach, we francuskim Masywie Centralnym i na Półwyspie Iberyjskim. Jest więc dużo rzadziej spotykana, niż ruda miedzi. 

Wydobycie cyny 

Wytwarzanie brązów klasycznych, cynowych wymaga zatem uruchomienia dalekosiężnego handlu dostarczającego odpowiednich ilości cyny. Brąz klasyczny zawiera od 10% do 15% cyny. Teksty mezopotamskie z III tys. przed Chr. zawierają dane o miedzi, cynie i brązie, co dowodzi, że już wtedy mieszkańcy Międzyrzecza znali ten stop i umieli go wytwarzać. Na Bliskim Wschodzie i w Egipcie brak było eksploatowanych w starożytności złóż rud cyny, choć najstarsze brązy klasyczne pochodzą właśnie z tego regionu. Oznacza to, że cyna musiała być sprowadzana z zewnątrz przez kupców. Mogła pochodzić jedynie z Azji Środkowej i Europy, gdzie była w starożytności wydobywana. 

Najstarsze wyroby z klasycznego brązu pochodzą z Bałkanów (ok. V tys. przed Chr.), oraz z grobów królewskich z Ur i z Troi II, z połowy III tys. przed Chr. Do tego czasu używano tu miedzi, jej stopów i brązów arsenowych. W Egipcie w tych czasach dominującym metalem była miedź, a wyroby z cynowego brązu były bardzo nieliczne. Stopniowo wyroby z brązu cynowego rozprzestrzeniły się w innych krajach Starego Świata. Działo się to w długim okresie pomiędzy 3000 a 1500 r. przed Chr. Najwcześniej klasyczne brązy pojawiły się w Iranie i Mezopotamii. Rozprzestrzeniły się potem w kierunku północno-zachodnim, przez Anatolię do Europy. 

Wyroby z brązu arsenowego

Już w III tys. przed Chr. w Europie istniały jednak regiony, gdzie lokalnie produkowano brązy cynowe: Kornwalia, północno-zachodnia część Półwyspu Iberyjskiego, Toskania i góry Erzgebirge. Już wtedy metalurdzy musieli zauważyć, że dodatek w postaci cyny czyni odlewanie przedmiotów ze stopu miedzi łatwiejszym i obniża temperaturą konieczną do przejścia metalu w stan płynny. Poza tym przedmioty z brązu klasycznego są dużo twardsze, niż te wytworzone z brązu arsenowego. Dowody na celową produkcję brązu arsenowego i manipulację zawartością arsenu w stopie pochodzą ze stanowiska Poros na Krecie, z pierwszej połowy III tys. przed Chr. W tekstach klinowych na tabliczkach z syryjskiej Ebli, pochodzących sprzed ok. 2400 lat przed Chr. występują już miedzi i rozmaitych stopów tego pożytecznego metalu. 

Spotykany w tych tekstach termin eblaicki urudu oznacza brąz arsenowy, względnie miedź arsenową. Już w tamtych czasach w Syrii i na Krecie odpowiednie stopy tworzono dodając do miedzi oznaczoną ilość rudy arsenowej. Brąz arsenowy długo spełniał swoją rolę z powodzeniem i wprowadzenie do użytku brązu cynowego było dość późną innowacją. Dla krajów Bliskiego Wschodu przez wiele lat jednym z głównych źródeł rudy cyny była kopalnia w miejscowości Deh Hosein w zachodnim Iranie. Brązy cynowe zaczęły być szerzej używane najpierw na Bliskim Wschodzie, począwszy od okresu 2600-2200 lat przed Chr. Ich pojedyncze egzemplarze z końca IV i III tys. przed Chr. pochodzą z kilku miejsc na Półwyspie Bałkańskim (Sitagroi w Macedonii Velika Gruda w Czarnogórze), a także z Armenii, z miasta Kisz w Mezopotamii, oraz ze stanowiska Mundigak w Afganistanie. 

W jeziorze Gopło

Co ciekawe jeden z najstarszych, wczesnych przedmiotów z cynowego brązu został znaleziony w jeziorze Gopło w Polsce. Jest to siekieromłot należący do tzw. typu Şiria, pochodzący z początku IV tys. przed Chr. Te wczesne znaleziska są świadectwami lokalnych prób produkcji przedmiotów z nowego, obiecującego stopu. Od przypadkowego wytopu miedzi z rud zanieczyszczonych cyną pradziejowi hutnicy szybko przeszli do eksperymentów z brązem cynowym. Jednak dopiero w III tys. przed Chr. zaczęli w pełni kontrolować zawartość cyny w stopie i proporcje składników. Użycie cyny do wytwarzania brązu było zatem efektem wielu prób prowadzonych przez wiele lat na rozległym obszarze rozciągającym się od środkowej Europy po Iran. Ta nowa technologia upowszechniła się na dobre w Eurazji w III i II tys. przed Chr. Wielkie cywilizacje miejskie strefy podzwrotnikowej powstawały i rozwijały się pomiędzy IV tys. przed Chr. a początkiem II tys. przed Chr. wraz z rozbudową światowego systemu szlaków i dalekosiężnych kontaktów handlowych, obejmującego wielkie połacie Starego Świata. 

Kontakty między odległymi ludami i krajami stawały się intensywniejsze, niż kiedykolwiek wcześniej. Wynalazki i pomysły rozchodziły się szybko po dalekich szlakach. Rozwijały się lokalne, regionalne i światowe rynki, na których prowadzono ożywioną wymianę handlową. Dzięki kupieckim wyprawom można było pozyskać cenne surowce z naprawdę dalekich krajów (jak np. lapis lazuli z terenów Afganistanu). To kupcy łączyli mocarstwa centrum, mniejsze państwa oraz peryferie w jeden gospodarczy system. Równolegle z powstaniem pierwszych państw powstały nowe rynki, o nieznanych dotąd rozmiarach i możliwościach. Akumulacja bogactwa i wprowadzenie systemów miar i wag były niezbędne, by mogły one prawidłowo działać. Kupcy sprzedawali zboże, by nabywać srebro i akumulować kapitał. Operowali oni najczęściej na zlecenie świątyni i pałacu, przy okazji załatwiając własne interesy. Miasta-państwa południowej Mezopotamii masowo produkowały tkaniny na eksport, by kupić za nie srebro i inne metale. Większa ilość eksportowanych tekstyliów oznaczała większą falę srebra wpływającą do pałacowych i świątynnych skarbców. 

Ceny towarów wyliczano w srebrze. Państwa handlowe z bezpośredniego sąsiedztwa mocarstw szybko bogaciły się na wymianie tego metalu. Ceny na rynku były przedmiotem zainteresowania kupców z centrum i z państw komercyjnych, górników z peryferii, a także elit we wszystkich strefach. Wraz z towarami luksusowymi, takimi jak lapis lazuli, na rynek trafiała żywność, ubrania i drobne przedmioty codziennego użytku. 

Tekst Szymon Modzelewski

Galeria zdjęć

Dodaj komentarz

Pozostało znaków: 1000

Komentarze

Nikt nie dodał jeszcze komentarza.
Bądź pierwszy!