Nienajlepsze czy nie najlepsze? - ortograficzne nowości w języku polskim

Nienajlepsze czy nie najlepsze? - ortograficzne nowości w języku polskim 

O tym, że w 2026 r. nadejdą zmiany w pisowni usłyszeliśmy już trzy lata temu i niektórzy zastanawiali się, czego będą dotyczyć. Czy zmieni się pisownia wyrazów z ortograficznymi pułapkami, a więc z „rz”, „ż”, „ó” czy „u”? Chociaż z kolei obcokrajowcy mają z naszym językiem inne problemy, według nich najgorsze są te szeleszczenia i zmiękczenia (np. sz, cz, dź, ż, ś), a do tego niełatwa gramatyka.

Mówią, że właśnie dlatego polski jest jednym z najtrudniejszych języków na świecie. Pamiętacie „Jak rozpętałem II wojnę światową” z Marianem Kociniakiem w roli Franciszka Dolasa, a w nim scenę przesłuchania przez oficera Gestapo? Dolas podał wtedy fałszywe nazwisko - Grzegorz Brzęczyszczykiewicz, na dodatek pochodzący z Chrząszczyżewoszczyc, powiat Łękołody. To był jak praktyczny kurs języka polskiego dla obcokrajowców. Żaden z Niemców przez niego nie przebrnął;) Oczywiście nasz język bywa trudny nie tylko dla obcokrajowców. Jak powstał?

Z praindoeuropejskiego

Podobno na świecie językiem polskim posługuje się około 45 milionów ludzi, z czego grubo ponad 30 milionów mieszka w Polsce. A tak w telegraficznym skrócie, bo na więcej nie ma tu miejsca, nasz ojczysty język wywodzi się z języka praindoeuropejskiego, którym posługiwały się plemiona żyjące w czwartym tysiącleciu p.n.e. Jak podaje portal polszczyzna.pl, kiedy ludy zasiedlające tereny od Bałtyku po Karpaty i od Odry po Bug rozpoczęły wzmożone wędrówki zaczęły mówić „po swojemu”, stąd wyodrębniły się języki zachodniosłowiańskie, wschodniosłowiańskie, południowosłowiańskie.

Język polski powstał z zachodniego wariantu języka prasłowiańskiego, z dialektu lechickiego. Przymiotnik „lechicki” pochodzi od rzeczownika „Lechia”, oczywiście nie chodzi tu o noszący tę nazwę pewien klub piłkarski. Słowa przed chwilą wspomniane utworzył średniowieczny kronikarz Wincenty Kadłubek. A kiedy część lechickich zespołów plemiennych wytworzyła własną państwowość (przyjmuje się, że w 966 r. - to oczywiście data chrztu Polski), zaczęto używać nazwę język polski.

Cztery okresy i zapożyczenia

„Język polski przez ostatnie 1000 lat wciąż ewoluował. Niejeden współczesny uczeń głowił się nad tekstami średniowiecznymi, próbując cokolwiek z nich zrozumieć. Im tekst starszy, tym więcej trudności nam nastręcza. A to słownictwo się zmieniło, a to formy gramatyczne. Historycy języka polskiego wyróżniają cztery okresy rozwoju polszczyzny: staropolski - między czasami najdawniejszymi a początkiem wieku XVI, średniopolski – od wieku XVI do drugiej połowy XVIII, nowopolski – do 1939 r. i współczesny – po 1939 r.” (polszczyzna.pl). Polski alfabet wywodzi się z alfabetu łacińskiego i należą do niego 32 litery. Samogłoską najczęściej występującą w polskich tekstach jest podobno „a”, a spółgłoską „z”.

W języku polskim znajdziemy zapożyczenia z innych języków. I tak słowo bazar pochodzi z języka perskiego, a szatan z języka hebrajskiego. Podobnie z imionami. Zofia pochodzi z języka greckiego i oznacza mądrość, a Antoni z łaciny i oznacza mężczyznę z rodu Antoniuszy. Tak można by wymieniać wiele. To działa również w drugą stronę, czyli polskie słowa - polonizmy odnajdziemy w innych językach. Tak jest chociażby w czeskim, ukraińskim, węgierskim i rosyjskim, a nawet niemieckim. I tak na przykład gurke pochodzi od polskiego ogórka.

Wielką czy małą?

Dotarliśmy teraz do zmian w zasadach ortografii, jakie nadeszły w tym roku. Według Rady Języka Polskiego mają one uprościć i ujednolicić polską ortografię oraz zmniejszyć liczbę najczęściej popełnianych błędów. Wydaje się, że najwięcej zmian dotyczy pisowni wielką literą. Obecnie napiszemy nią nazwy nie tylko mieszkańców państw, ale także miast i ich dzielnic, osiedli i wsi, np. Krakowianin, Ostrowianin, Krotoszynianin. Natomiast dopuszczono alternatywny zapis, a więc małą lub wielką literą, nieoficjalnych nazw etnicznych takich jak kitajec lub Kitajec, jugol lub Jugol, angol lub Angol, żabojad lub Żabojad, szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz.

Reguła pisowni wielką literą dotyczy też nazw obiektów publicznych jak na przykład Park Szczytnicki, Most Pomorski, Plac Grunwaldzki. Podobnie, gdy chodzi o nazwę alei, bramy, bulwaru, osiedla, placu, parku, kopca, kościoła, klasztoru, pałacu, willi, zamku, mola, pomnika, cmentarza. Teraz w nazwach napiszemy Kościół Mariacki, Pomnik Ofiar Getta, Cmentarz Rakowicki, Katedra pw. św. Mikołaja. Jedynie ulica jest wyjątkiem, tu nadal obowiązuje pisownia małą literą: ulica Widok.

Według następnej reguły wielką literą napiszemy wszystkie człony (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych. Do tego obowiązuje nas podobna pisownia nazw firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych oraz pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów. Dlatego teraz napiszemy: „pod oknem zaparkował czerwony Ford”, a nie jak dotychczas „pod oknem zaparkował czerwony ford”. Wielką literą napiszemy również wszystkie człony (oprócz przyimków i spójników oraz wyrazów typu imienia) w nazwach orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych, np. Honorowy Obywatel Miasta Krakowa.

Rada Języka Polskiego ujednoliciła zapis małą literą wszystkich przymiotników tworzonych od nazw osobowych, czyli takich słów jak chopinowski, mickiewiczowski. Do tej pory zależało to od tego, czy w zdaniu odpowiadały na pytanie czyj?, czy jaki. Teraz zawsze będziemy zapisywać je małą literą.

Nawet do trzech wersji

Teraz trochę o nowej pisowni łącznej i rozłącznej. Ta pierwsza będzie obowiązywała w przypadku „nie” z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi w stopniu wyższym i najwyższym, tak jak było do tej pory w stopniu równym. A więc nie ma już wątpliwości jak napiszemy na przykład: nienajlepszy, nieczęściej, niegorszy, nienajstaranniej.

Natomiast rozdzielnie napiszemy cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami, na przykład: „Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry”. Rada Języka Polskiego zdecydowała też, o zapisywaniu łącznie cząstek „niby”, „quasi” z wyrazami zapisywanymi małą literą, np. nibyartysta, quasinauka. Wprowadzono też łączną pisownię członu „pół” w wyrażeniach: półzabawa, półnauka; półżartem, półserio; półspał, półczuwał oraz pisowni z łącznikiem w połączeniu typu: pół-Polka, pół-Francuzka.

Z kolei dopuszczono rozdzielną pisownię z wyrazami zapisywanymi małą literą cząstek takich jak super-, ekstra-, eko-, wege- mini-, maksi-, midi-, mega-, makro-, które mogą występować również jako samodzielne wyrazy, np. miniwieża lub mini wieża, bo jest możliwe: wieża (w rozmiarze) mini. Wprowadzono trzy wersje pisania w parach wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, występujących zwykle razem. I tak możemy zapisać je z łącznikiem, np. tuż-tuż, trzask-prask, bij-zabij; potem z przecinkiem, np. tuż, tuż; trzask, prask; bij, zabij; oraz rozdzielnie, np. tuż tuż; trzask prask; bij zabij.

Całą listę zmian znajdziemy na stronie Rady Języka Polskiego. A co z egzaminami – ośmioklasisty i maturą? Zmiany już obowiązują, ale będzie okres przejściowy. W latach 2026–2030 ocena ortografii na tych egzaminach będzie uwzględniała zarówno stare, jak i nowe zasady zapisu. Natomiast na portalu Rady Języka Polskiego już jest dostępny Mały Słownik Ortograficzny ze zmianami i można z niego bezpłatnie skorzystać. W przygotowaniu jest duży słownik, który ma pojawić się w ciągu najbliższego roku. Kiedy zmiany zobaczymy w autokorekcie chociażby w telefonach i programach komputerowych nie wiadomo. 

Renata Jurowicz