TELEFON DO REDAKCJI: +48 62 766 07 17
Augustyna, Ingi, Jaromira 18 Lipca 2019, 01:31
Dziś 19°C
Jutro 13°C
Szukaj w serwisie

Historia z góralką i strasznym dworem w tle

Historia z góralką i strasznym dworem w tle

Rok, który niedawno się rozpoczął, poświęcony został ojcu polskiej opery narodowej Stanisławowi Moniuszce, który urodził się 200 lat temu. Jego „Straszny dwór” został zdjęty z afisza, bo władze uznały operę za zbyt niebezpieczną. A „Halka” wystawiana została na scenach operowych nawet w Meksyku i Japonii.

Sejm ogłaszając Rok Stanisława Moniuszki chciał docenić tego wybitnego kompozytora, organistę, dyrektora Teatru Wielkiego w Warszawie, dyrygenta oper, orkiestr symfonicznych i chórów oraz pedagoga. Moniuszko tworzył przede wszystkim ku „pokrzepieniu serc” Polaków zniewolonych przez zaborców.
Również Rada Samorządu Wilna, miasta, z którym związany był kompozytor, ogłosiła 2019 Rokiem Moniuszki. Decyzja została podjęta, bo „Bez Stanisława Moniuszki Wilno w świecie kultury utraciłoby część swojej osobowości”. Rok Moniuszki na Litwie zainaugurowała wileńska wersja opery „Halka” w Pałacu Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie w wykonaniu chóru kameralnego i orkiestry Capella Cracoviensis. Współorganizatorem koncertu był między innymi Instytut Polski w Wilnie.

Wzór patrioty
„Dorobek kompozytorski Stanisława Moniuszki, składający się z oper, pieśni, kantat, utworów religijnych, symfonicznych, kameralnych i solowych, a także operetek, baletów i muzyki do dramatów, imponuje różnorodnością, bogactwem melodycznym i głębokim zakorzenieniem w narodowej tradycji muzycznej. Jego twórczość operowa i pieśniarska stanowi trzon polskiego repertuaru wokalnego i niejednokrotnie jest osią zainteresowań artystycznych najwybitniejszych polskich śpiewaków” - można przeczytać w uchwale naszego Sejmu. Dalej napisano, że „Kompozytor w swej twórczości chętnie sięgał do elementów folkloru i ludowych obyczajów. Nadawanie utworom lokalnego kolorytu poprzez odwoływanie się w nich do tradycji i muzyki ludowej wpłynęło na popularność zakładanych ówcześnie tzw. szkół narodowych, czyli grup kompozytorów jednej narodowości tworzących muzykę opartą na elementach własnej kultury – tradycyjnych melodiach, rytmach tańców narodowych i z tekstem w języku ojczystym”. Zdaniem autorów uchwały Stanisław Moniuszko był wzorem patrioty i - jak pisał w 1921 roku badacz jego twórczości Zdzisław Jachimecki - „krew z krwi i kość z kości Polakiem”.
Na dodatek „jego wielkie opery takie jak ‘Halka’, ‘Straszny dwór’ dotykające sedna idiomu polskości - zarówno w warstwie tekstowej, jak i muzycznej - do dziś stanowią inspirację dla wielu artystów, a w czasach jemu współczesnych tworzyły paletę barw, za pomocą której Polacy odmalowywali najpiękniejsze odcienie patriotycznych uczuć i narodowej tożsamości”.

Korzenie, z których wyrósł
Stanisław wyniósł patriotyzm z rodzinnego domu. Urodził się w 1819 roku w majątku Ubiel koło Mińska, wtedy to była Polska, obecnie to teren Białorusi, w rodzinie ziemiańskiej. Imię otrzymał po dziadku. W domu poznał historię Polski. Jego ojciec Czesław opowiadał mu o przeżyciach związanych z udziałem w wojnie, kampanii napoleońskiej i relacjach z francuskimi dowódcami.
Jak mówią znawcy życia Moniuszki, połączenie patriotyzmu z miłością do muzyki zawdzięczał matce Elżbiecie. Często słyszał, jak grała na klawikordzie i śpiewała „Śpiewy historyczne” Juliana Ursyna Niemcewicza, czyli wierszowaną historię władców Polski. Do tego wpływ na młodego Stanisława mieli stryjowie Kazimierz i Dominik. Pierwszy z nich był doktorem prawa, pedagogiem, zgłębiał wiedzę przyrodniczą i czytał poezję Adama Mickiewicza. Drugi znany był jako społecznik, zwolennik uwłaszczenia chłopów, założyciel i mecenas szkół ludowych. Wykształcenie muzyczne Stanisław zdobył nie tylko dzięki matce, ale również uczył się w Mińsku, Warszawie i Berlinie.

Wilno i Warszawa
Po ukończeniu studiów w Berlinie w 1840 roku Moniuszko wrócił do kraju. Ożenił się z Aleksandrą Müllerówną, z którą zamieszkał w Wilnie, gdzie pracował jako organista w kościele pw. św. Jana. Jednocześnie animował życie muzyczne miasta. Między innymi w prywatnych salonach wystawiał swoje opery i operetki. W 1847 roku napisał dwuaktową operę „Halka”, którą zaprezentował w wersji koncertowej w Wilnie. Przełom w karierze Moniuszki nastąpił w 1858 roku, kiedy odbyła się premiera czteroaktowej wersji „Halki”, po której został dyrygentem w warszawskim Teatrze Wielkim. Później wybuch Powstania styczniowego spowodował, że opóźniła się premiera „Strasznego dworu”, uznawanego obok „Halki” za najwybitniejsze dzieło Moniuszki.
Po przeniesieniu się na stałe do Warszawy wykładał harmonię i kontrapunkt w Instytucie Muzycznym. Wraz z rodziną - miał 10 dzieci - mieszkał w okolicach Teatru Wielkiego, obecnie to ul. Mazowiecka. Właśnie tam i na Starym Mieście umieszczono tablice upamiętniające kompozytora.
Moniuszko zmarł na atak serca 4 czerwca 1872 roku w Warszawie i pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim. W Ubielu w latach 80. XX wieku powstało muzeum jego imienia, a spuścizna po nim w większości znajduje się w Archiwum Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, którego był współzałożycielem. Do historii przeszedł jako „ojciec polskiej opery narodowej”. W swoich dziełach operowych Moniuszko połączył folklor z obowiązującymi wówczas kanonami opery. W jego utworach słychać chóry na przykład górali i elementy polskich tańców narodowych jak polonez, mazur, a nawet tańce góralskie.

Operowe historie
Wspomniany już „Straszny dwór”, operę w czterech aktach, Moniuszko skomponował w latach 1861–1864. Kompozytor umieścił akcję utworu w polskim dworku szlacheckim w XVII wieku. Opera opowiada historię braci Zbigniewa i Stefana, którzy wracają z wojny. Przekonani, że ich najważniejszym celem jest obrona ojczyzny składają śluby, że nigdy się nie ożenią. Jednak kiedy odwiedzają starego przyjaciela ojca i poznają jego córki, zmieniają zdanie. Tymczasem ich stryjenka Cześnikowa chce ich wydać za inne panny, dlatego przekonuje Miecznika, że Zbigniew i Stefan to tchórze. Tu pojawia się historia z dworem, w którym straszy i na dodatek podobno „gmach ten przed laty powstał z hańbiących usług zapłaty, że na tych murach przekleństwa i łzy i stąd nad nimi gniew Boski grzmi”. Jak potoczy się dalej ta historia? Odpowiedź znajdziemy oglądając operę.
To dzieło Moniuszki po raz pierwszy wystawiono w Teatrze Wielkim w Warszawie w 1865 roku. Po trzecim przedstawieniu zostało zdjęte z afisza przez carską cenzurę, był to czas zaborów. Władza uznała wątki narodowe za zbyt niebezpieczne, mając w pamięci dwa i pół roku wcześniej stłumione Powstanie styczniowe. Operę wystawiono ponownie dopiero po śmierci Moniuszki w 1885 roku, a potem we Lwowie, Pradze, Wiedniu i Bazylei. W Rosji „Straszny dwór” został wystawiony po raz pierwszy w 1873 roku w Kijowie. Prawie sto lat potem w 1970 roku powstała jego angielska wersja „The Haunted Manor”.
Drugą najsłynniejszą i najpopularniejszą operę „Halkę” Moniuszko skomponował w dwóch wersjach - dwuaktowej - nazywanej wileńską i częściej wykonywanej czteroaktowej. Była to swego rodzaju odpowiedź na wydarzenia związane z historią powstania krakowskiego. Libretto opery zostało oparte na dramacie pochodzącej z Podhala Halki, która uwiedziona przez panicza Janusza zachodzi w ciążę. Góralka kocha Janusza, który jednak planuje ślub z Zosią, pochodzącą ze szlacheckiej rodziny. Fałsz chłopaka stara się pokazać dziewczynie kochający się w niej Jontek. Halka uwierzyła jego słowom, dopiero gdy zobaczyła młodą parę w kościele. Zrozpaczona rzuca się w nurt rzeki. Według znawców tematu ta opera stanowiła filar repertuaru Teatru Wielkiego w XIX wieku. Wystawiona została również w 1868 roku w Pradze pod batutą Bedřicha Smetany. Współcześnie była też wystawiana m.in. w Meksyku, Mongolii, Chinach, Japonii i na Kubie.

Domowy, czyli narodowy
Moniuszko tworzył nie tylko opery. Jego „Śpiewnik domowy” to zbiór pieśni do słów polskich poetów takich jak: Teofil Lenartowicz, Adam Mickiewicz, Wincenty Pol, Stefan Witwicki i inni. W sumie znajdziemy w nim ponad 200 pieśni. „Określenie ‚domowy’ miało głębsze znaczenie, aby uniknąć rosyjskiej cenzury, w zawoalowany sposób podkreślało narodowy charakter zawartych w śpiewniku pieśni” - napisano w ustawie sejmowej.
Stanisław tworzył również muzykę religijną na głosy i organy. Do tego jest również autorem operetek, baletów, utworów symfonicznych, pieśni i utworów instrumentalnych. Wśród nich warto zauważyć nie tylko znaną nam „Prząśniczkę”, ale i „Litanie ostrobramskie”. W każdej z litanii występuje chór i soliści, którym w trzech pierwszych utworach towarzyszy orkiestra: jak mówią znawcy muzyki, w I Litanii dość skromna, w II – „klasyczna”, w III – najokazalsza, z powiększoną sekcją dętą i kotłami. Litania IV zachowała się tylko w wersji na głosy wokalne i fortepian, choć prawdopodobne miała mieć także wersję orkiestrową.
Bez wątpienia Moniuszko miał wielki wpływ na polską tożsamość kulturową, dlatego warto znowu zwrócić na niego uwagę. Tylko czy jego utwory obejrzymy i posłuchamy choćby w Internecie? Szczegóły na temat obchodów Roku Moniuszki w Polsce dostępne są na stronie internetowej www.moniuszko200.pl prowadzonej przez Teatr Wielki - Operę Narodową.

Tekst Renata Jurowicz
Zdjęcie: By Tytus Maleszewski - Muzeum Narodowe w Warszawie

Galeria zdjęć

Dodaj komentarz

Pozostało znaków: 1000

Komentarze

Nikt nie dodał jeszcze komentarza.
Bądź pierwszy!