Gitara na cmentarzu?

Gitara na cmentarzu?

Na cmentarzu warto czasem zatrzymać się nie tylko przy grobie bliskich. Kamienne anioły, otwarta księga, czy dłonie zastygłe w uścisku, opowiadają historie ludzi, których już nie ma pośród nas. Co naprawdę oznaczają symbole na nagrobkach?

W polskiej tradycji nagrobek od wieków pełni nie tylko funkcję zdobiącą miejsce pochówku, ale przede wszystkim jest wyrazem szacunku i hołdu dla zmarłego. Z biegiem czasu pomniki zmarłych stały się nie tylko miejscem refleksji, ale swoistymi dziełami sztuki, które za pomocą symboli przekazują głębokie treści i wartości. Wystarczy na chwilę zatrzymać się przy nagrobku, by dostrzec, że nawet najprostsza rzeźba może kryć w sobie bogatą opowieść.

Krzyż znakiem zwycięstwa

Spacerując po cmentarzu można zauważyć, że prawie na każdym grobie znajduje się krzyż w takiej czy innej formie – albo w postaci fizycznego krzyża wykonanego z różnych materiałów albo wygrawerowanego na pomniku. Jego obecność może wydawać się oczywista, ale teologiczne znaczenie jest znacznie głębsze niż samo przypomnienie o religijności zmarłego. Krzyż jest znakiem męki i śmierci Jezusa Chrystusa, a zarazem zapowiedzią zmartwychwstania. Dlatego krzyż na nagrobku nie powinien być odczytywany wyłącznie jako znak żałoby. Przypomina także, że chrześcijańska nadzieja nie polega na zaprzeczaniu śmierci, lecz na wierze, że Bóg może przeprowadzić człowieka przez jej doświadczenie.

Na nekropoliach zobaczymy rzeźby Najświętszego Serca Pana Jezusa lub Jezusa błogosławiącego. Niekiedy figury Chrystusa przybierają formę upadającego pod krzyżem, modlącego się w Ogrodzie Oliwnym czy zmartwychwstałego. Natomiast wśród tematów związanych z Madonną są najczęściej te pokazujące Matkę Bożą orędującą za ludzkimi duszami. W ikonografii cmentarnej pojawiają się także figury św. Józefa czy św. Piotra, a także patronów osób zmarłych.

Anioł i płaczka

Idąc alejkami cmentarza dostrzegamy nieraz anioła siedzącego na skraju nagrobka, który ma opuszczoną głowę. Anioły symbolizują duchowość, pilnują grobu, są uważane za posłańców Boskich do umierającego. Anioł pojawia się w różnych pozach: z otwartymi skrzydłami uosabia lot duszy do nieba, takie samo znaczenie ukazuje anioł stojący z dłonią skierowaną ku niebu. Anioł ze złożonymi rękami przypomina o modlitwie, a pochylona sylwetka z zasłoniętą twarzą wyraża żałobę. Wśród cmentarnych aniołów występuje Anioł Śmierci, Anioł Zemsty, Anioł Ciszy, Anioł Smutku. Płaczący lub zadumany anioł symbolizuje smutek z powodu przedwczesnej śmierci. Szukając informacji o aniołach natrafiłam na tłumaczenie, że Anioła Zemsty z ognistym mieczem, którego można spotkać m.in. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, to aluzja do Księgi Rodzaju Starego Testamentu, gdzie miecz ognisty jest symbolem walki z szatanem.

Równie przejmujące są rzeźby płaczek, odzwierciedlające rozpacz po śmierci bliskiej osoby. Płaczące niewiasty, oparte o strzaskane kolumny, personifikują kres ludzkiego żywota. Niekiedy trzymają one gałęzie palmy odczytywane jako symbol życia wiecznego. Płaczka ukazywana jest jako postać stojąca, pochylona lub wsparta o krzyż nagrobka, często z rozpaczy zasłania oczy.

Otwarta księga

Otwarta księga to kolejny symbol często spotykany na nagrobkach, zwłaszcza na cmentarzach o silnych tradycjach chrześcijańskich. Jej znaczenie jest wielowarstwowe. Może oznaczać Biblię, czyli Słowo Boże i obietnicę zbawienia, ale także księgę życia – metaforę ludzkiej historii, złożonej z doświadczeń, decyzji, miłości i cierpienia. Otwarta księga przywołuje również myśl o życiu, które dobiegło końca, lecz nie zostało zapomniane. Każdy człowiek pozostawia po sobie własny zapis: wspomnienia, gesty, wypowiedziane słowa i ślady obecności w życiu innych. Nagrobny motyw księgi może więc przypominać, że odejście nie przekreśla znaczenia przeżytych lat.

Jeżeli na jej kartach widnieje cytat z Pisma Świętego, modlitwa lub fragment poezji, symbol staje się jeszcze bardziej osobisty. Słowa mogą wyrażać przekonania zmarłego, jego stosunek do wiary albo uczucia rodziny. Niekiedy księga pozostaje pusta. Taka forma także daje się odczytać symbolicznie: jako historia, której treść znają już tylko ci, którzy ją przeżyli.

Wymowna dłoń

Gołębica to symbol Ducha Świętego, pokoju, czystości duszy oraz życia. Jej obecność na nagrobku wyraża nadzieję na spokój i zbawienie duszy zmarłego. Gołębica, jako symbol pokoju i łagodności, jest często wybierana na nagrobki osób, które za życia były postrzegane jako spokojne i pełne dobroci.

Wśród cmentarnych rzeźb szczególnie poruszające są przedstawienia dłoni. Dwie ręce połączone uściskiem mogą symbolizować miłość, wierność i więź, której nie przekreśla śmierć. Na grobach małżeńskich taki motyw nabiera wyjątkowej wymowy, ponieważ staje się obrazem wspólnego życia, które pozostaje ważne nawet wtedy, gdy jedna z osób odchodzi.

Natomiast dłonie złożone do modlitwy wyrażają pobożność i zawierzenie. Ręka skierowana ku niebu może oznaczać prośbę, nadzieję lub pragnienie spotkania z Bogiem. W niektórych przedstawieniach jedna dłoń zdaje się prowadzić drugą. Taki gest można interpretować jako symbol pożegnania albo przejścia w nieznane.

Na grobie dziecka

Cmentarz to nie tylko groby dorosłych, ale również groby dzieci, trudno obok nich przejść obojętnie. Dziecięce groby są małe, ale pojawiają się na nich różnorodne postaci aniołów, które mają opiekować się duszyczką. Popularny jest motyw serca jako znak miłości rodziców do dziecka. Spotykamy także nagrobki udekorowane zabawkami: pluszowymi misiami, lalkami a nawet samochodzikami. 

Na polskich cmentarzach nie brakuje nagrobków nacechowanych regionalnie. Najbardziej wyróżniają się te z elementami sztuki podhalańskiej, np. są to rzeźby w formie kapliczki przydrożnej z figurą Chrystusa Frasobliwego.

O takich nagrobkach dużo więcej można przeczytać w artykule Daniela Rudnickiego, który opisuje cmentarze w Bydgoszczy.

Trąbka, kula, śmigło

Pisząc ten artykuł nie sposób nie wspomnieć o nietypowych nagrobkach artystów, które stają się trwałym manifestem ich osobowości, pasji oraz dorobku życia. Zamiast klasycznych płyt z granitu rodzina i przyjaciele zmarłych coraz częściej decydują się na spersonalizowane formy rzeźbiarskie opowiadające historię życia danej osoby. Na cmentarzach w Polsce, a w szczególności na Starych Powązkach w Warszawie znajduje się wiele pomników, które zachwycają przechodniów formą i symboliką. 

Głównym elementem miejsca spoczynku Kory, wokalistki grupy Maanam jest biała rzeźba przedstawiająca kobiecą sylwetkę wtuloną w kamień, a nagrobek piosenkarza Krzysztofa Krawczyka ma formę estrady. Grób Tomasza Stańko zdobi kamienny głośnik, który nawiązuje do jego jazzowej twórczości trębacza. Pomnik Emila Karewicza ma formę popiersia z ekranem, na którym widnieje napis The End. 

Z kolei nagrobek Kamili Skolimowskiej przedstawia rzeźbę miotającej kulę. Na grobie pierwszego polskiego kosmonauty Mirosława Hermaszewskiego umieszczono kulę ziemską ze statkiem Sojuz. Płytę Marka Tracza zdobią nuty z batutą. Ciekawy jest też nagrobek Alfredy Poznańskiej mający postać stosu ksiąg i papierów. Grób młodego pilota Bolesława Majewskiego zdobi kamienne śmigło.

Ewa Kotowska-Rasiak