|
W okresie Wielkiego Postu Kościół przypomina
zobowiązania, które mają pomóc wiernym w procesie wewnętrznej
odnowy. Prawo kościelne podkreśla, że wszyscy jesteśmy, każdy na
swój sposób, obowiązani na podstawie prawa Bożego czynić pokutę.
Niedziela Palmowa
Szóstą niedzielę Wielkiego Postu, rozpoczynającą Wielki Tydzień,
nazywamy Niedzielą Palmową Męki Pańskiej. W tym dniu liturgia
wspomina dwa wydarzenia: uroczysty wjazd Jezusa do Jerozolimy i mękę
Jezusa Chrystusa. Pierwsze wydarzenie uobecnia uroczysta procesja z
palmami, a drugie czytany opis ewangeliczny męki Jezusa.
Pątniczka Egeria opisuje w swoich Pamiętnikach, że w IV wieku
chrześcijanie w Jerozolimie gromadzili się na Górze Oliwnej, by
celebrować długą liturgię słowa Bożego, a potem w godzinach
wieczornych, trzymając w rękach gałązki palm i drzew oliwnych
udawali się w procesji do miasta. Ten zwyczaj bardzo szybko został
przyjęty w Kościele Wschodnim. Na Zachodzie zwyczaj błogosławienia
gałązek palmowych znany jest od VIII wieku. Święcono nie tylko
palmy, czy gałązki oliwne, ale także gałązki z innych drzew. Od tego
wieku także znane są procesje z palmami. Często procesjom
towarzyszyły elementy dramatyczne i folklorystyczne, np.
przedstawienia Chrystusa niosącego krzyż, drewniana figura osiołka w
kształcie wozu, na którym umieszczano figurę Chrystusa. W
Jerozolimie biskup, jako reprezentant Chrystusa wjeżdżał do miasta
na osiołku.
W liturgii papieskiej w Rzymie procesja z palmami przyjęła się na
stałe od XI wieku. Wcześniej, w czasach papieża Leona Wielkiego była
czytana Pasja według św. Mateusza. Procesji rozpoczynającej się poza
miastem towarzyszyły uroczyste śpiewy i okrzyki „Hosanna”, a dzieci
rozkładały przed orszakiem papieskim swoje płaszcze. W procesji
niesiono księgę Ewangelii lub Najświętszy Sakrament.
Dzisiejsze obrzędy Niedzieli Palmowej składają się z dwóch części:
uroczystej i radosnej procesji z palmami, która podkreśla tryumf i
królewskość Jezusa Mesjasza oraz Mszy Świętej, w czasie której
czytana jest Męka Pańska. Liturgia ukazuje, że wyniszczenie i
upokorzenie Chrystusa jest Jego zwycięstwem i wywyższeniem.
Prawdziwy tryumf dokonał się na krzyżu. Procesja z palmami jest
także kroczeniem ludu Bożego z Chrystusem ku ofierze, która uobecnia
się we Mszy Świętej. Uczestnicząc w liturgii Niedzieli Palmowej
wyrażamy gotowość niesienia swojego krzyża oraz wyznajemy wiarę, że
każda Eucharystia jest uobecnieniem ofiary Chrystusa. Z palmami w
rękach czcimy zwycięstwo Chrystusa i jednocześnie z nadzieją
oczekujemy naszego zwycięstwa nad grzechem i zmartwychwstania do
życia wiecznego.
Wielki Poniedziałek, Wtorek i Środa
Pierwsze trzy dni Wielkiego Tygodnia nie wyróżniają się niczym
szczególnym, jeśli chodzi o liturgię. W naszej tradycji są to dni
szczególnie poświęcone sakramentowi pojednania. Przed reformą
liturgiczną Soboru Watykańskiego II w Wielką Środę kapłani w
kościołach celebrowali specjalną Jutrznię, która nawiązywała do
ucieczki Apostołów w czasie aresztowania Chrystusa. Symbolem ich
ucieczki było gaszenie po każdym Psalmie jednej świecy, aż zostawała
tylko jedna. Tę ostatnią brano z lichtarza i zanoszono za ołtarz.
Oznaczało to zniknięcie światła, czyli symbolu Chrystusa,
zamordowanego przez ludzi. Po pewnym czasie kleryk z tą świecą
powracał zza ołtarza na znak zmartwychwstania. Wtedy kapłani
uderzeniami w pulpity brewiarzami dawali znać o trzęsieniu ziemi,
które miało miejsce w chwili zmartwychwstania.
Nowy Testament zaświadcza, że od Wielkiego Poniedziałku do Wielkiej
Środy włącznie Pan Jezus spędzał czas w Jerozolimie i nauczał w
świątyni, a na noc udawał się do odległej o około 3 km Betanii, aby
tam przenocować w gościnnym domu Łazarza. W tych dniach miały
miejsce wydarzenia, które bezpośrednio poprzedzały mękę i śmierć
Jezusa. W Wielki Poniedziałek, będąc w drodze do Jerozolimy, Jezus
uczynił uschłym figowe drzewo za to, że nie znalazł na nim owocu, a
tylko same liście (Mt 21, 18-19). Natomiast po przyjściu na plac
świątynny, wypędził stamtąd kupców i handlarzy (Mt 21, 12-13). W
Wielki Wtorek Jezus prowadził najbardziej ostre polemiki ze
starszyzną żydowską, które zakończył wielokrotnym „biada”, rzuconym
na swoich zatwardziałych duchowych przywódców Izraela (Mt 21, 20 -
23, 39). W tak zwanej mowie eschatologicznej zapowiedział całkowite
zniszczenie Jerozolimy oraz koniec świata, który zamknie dzieje
ludzkości (Mt 24, 1-41). Zapowiedział także powtórne swoje przyjście
na ziemię w chwale (Mt 25, 31-46). W przypowieści o roztropnym
słudze, o mądrych i głupich pannach i o talentach nawoływał do
czujności (Mt 24, 42-55. 30). W Wielką Środę Sanhedryn na tajnej
naradzie postanowił zabić Jezusa. Z pomocą przyszedł Judasz, który
ofiarował Wielkiej Radzie Żydowskiej swoją pomoc za trzydzieści
srebrników, przyrzekając wydanie Jezusa (Mt 26, 1-16).
Wielki Czwartek
W Wielki Czwartek Kościół celebruje dwie Msze Święte. Rano tak
zwaną Mszę Krzyża Świętego, a wieczorem Mszę Wieczerzy Pańskiej,
która rozpoczyna Święte Triduum Paschalne.
Podczas Mszy Krzyżma dokonuje się konsekracji oleju Krzyżma
Świętego, który stosuje się przy udzielaniu sakramentów chrztu,
bierzmowania i kapłaństwa. Olejem Krzyżma namaszcza się także nowy
ołtarz i nowy kościół podczas ich poświęcenia. W tym dniu błogosławi
się również olej chorych, używany w sakramencie namaszczenia
chorych. Zgodnie ze zwyczajem liturgii łacińskiej, błogosławieństwo
oleju chorych odbywa się przed zakończeniem Modlitwy
eucharystycznej, zaś konsekracja Krzyżma - po modlitwie po Komunii
Świętej. Msza Krzyżma, którą biskup koncelebruje ze swoim
prezbiterium jest wyrazem łączności prezbiterów ze swoim biskupem.
Znakiem tej jedności jest wspólna koncelebra oraz odnowienie
przyrzeczeń kapłańskich złożonych przez prezbiterów w dniu ich
święceń. Zwyczaj ten wprowadził papież Paweł VI w roku 1970.
Odnawiane przyrzeczenia dotyczą jakości sprawowania misteriów
Chrystusa, pilnego i mądrego spełniania posługi słowa, naśladowania
Chrystusa Dobrego Pasterza i coraz głębszego jednoczenia się z Nim
przez oddanie się na służbę Bogu i zbawieniu ludzi.
Wieczorna liturgia Wielkiego Czwartku, nazywana Mszą Świętą
Wieczerzy Pańskiej rozpoczyna celebrację Triduum Paschalnego, czyli
święta wszystkich świąt. Ta Msza Święta uobecnia pod osłoną znaków
wydarzenia, które dokonały się w Wieczerniku. W trakcie pożegnalnej
wieczerzy, tzw. Ostatniej Wieczerzy, spożywanej ze swoimi uczniami,
Jezus ustanowił sakramenty Eucharystii i kapłaństwa. Chciał, aby
Jego ofiara, która dokona się na krzyżu została utrwalona i była
uobecniana w sakramentalnych znakach.
Uczestnicząc w liturgii dziękujmy Bogu Ojcu za Jego nieskończoną
miłość objawioną w Jezusie Chrystusie. Dziękujmy także za dar
Eucharystii, w której dla nas, tu i teraz uobecnia się w sposób
bezkrwawy ofiara krzyżowa Jezusa Chrystusa. Dziękujmy także za dar
sakramentu kapłaństwa, który był ustanowiony z Eucharystią i dla
Eucharystii. Modlimy się także za wszystkich kapłanów, aby z
Eucharystii czerpali moc do pełnienia swej kapłańskiej służby według
wzoru i woli Chrystusa, który przyszedł jako cierpliwy i kochający
sługa wszystkich ludzi.
Szczególnym znakiem liturgii Mszy Wieczerzy Pańskiej jest obrzęd
zwany „Mandatum”, czyli „przykazanie”. Przewodniczący liturgii
kapłan umywa nogi 12 mężczyznom pochodzącym z własnej parafii.
Obrzęd umywania nóg podczas liturgii Mszy Wieczerzy Pańskiej
narodził się w VII wieku, a na stałe wszedł do Mszału Rzymskiego w
roku 1570. W symboliczny sposób naśladuje on gest Chrystusa z
Ostatniej Wieczerzy oraz przedstawia Jego miłość, która wyraża się w
tym, że przyszedł On na świat, aby służyć. W tym geście pokazuje
swoim uczniom, w jaki sposób mają realizować przykazanie miłości
bliźniego.
Wielki Piątek
Liturgia Wielkiego Piątku celebruje mękę i śmierć Jezusa. Od
początku chrześcijaństwa był to dzień żałoby i postu. Historyczne
świadectwa celebracji liturgicznych Wielkiego Piątku znajdujemy w
„Pamiętnikach Egerii”, które opisują liturgię celebrowaną w
Jerozolimie w IV wieku. Obejmowała ona procesję, która rozpoczynała
się przed Wieczernikiem, gdzie czczono miejsce biczowania Jezusa.
Stamtąd wszyscy udawali się na Golgotę, gdzie biskup ukazywał krzyż
do uczczenia. Wszyscy podchodzili do krzyża i każdy najpierw dotykał
go czołem, patrzył na niego i następnie całował. W godzinach
popołudniowych wierni gromadzili się znowu, aby rozważać słowo Boże,
słuchać opisu męki Chrystusa oraz uczestniczyć w modlitwach.
W liturgii
Wielkiego Piątku w Rzymie papież, idąc boso, niósł relikwie krzyża
świętego z Bazyliki św. Jana na Lateranie do kościoła Świętego
Krzyża Jerozolimskiego. Tutaj odbywała się adoracja relikwii krzyża,
liturgia słowa Bożego z czytaniem opisu męki Pańskiej, uroczysta
modlitwa powszechna i Komunia św. Od X wieku zaczęto budować tzw.
grób Chrystusa. W niektórych krajach, także w Polsce, umieszczano w
nim Najświętszy Sakrament, który wierni adorowali aż do rozpoczęcia
Wigilii Paschalnej.
Odnowiona liturgia Wielkiego Piątku zachowała niemal wszystkie
elementy liturgii starożytnej i składa się z liturgii słowa, w
czasie której czytany jest opis męki Chrystusa, bardzo rozbudowanej
modlitwy powszechnej, adoracji krzyża, Komunii św. i procesji do
grobu Pańskiego. Tematem wiodącym liturgii słowa Bożego jest męka i
śmierć Chrystusa.
Najbardziej charakterystycznym elementem liturgii Wielkiego Piątku
jest ukazanie i adoracja krzyża. Krzyż jest znakiem zbawienia,
znakiem miłości Boga do człowieka. Chrystus, który został wywyższony
na drzewie krzyża pokonał grzech i śmierć oraz przyciągnął
wszystkich do siebie. W Jego krzyżu jest nasze zbawienie, jest nasze
zwycięstwo nad grzechem i śmiercią. Kapłan najpierw odsłania krzyż,
śpiewając słowa antyfony: „Oto drzewo krzyża, na którym zawisło
zbawienie świata”, na którą wszyscy odpowiadają: „Pójdźmy z
pokłonem”. Następnie krzyż jest ukazywany wiernym do adoracji.
Śpiewając tak zwane „Improperia”, czyli żałobne pieśni mówiące o
zbawczej śmierci Jezusa, podchodzimy do krzyża, przyklękamy i
całujemy go. Przepisy liturgiczne wymagają, aby do adoracji używać
tylko jednego krzyża; domaga się tego prawidłowość i czytelność
znaku. Krzyż Chrystusa jest tylko jeden.
Wielka Sobota
W Wielką Sobotę Kościół nie celebruje Eucharystii, lecz trwając
przy grobie Chrystusa, rozważa Jego mękę i śmierć. W tym dniu
adorujemy Najświętszy Sakrament i uwielbiamy Chrystusa umęczonego za
nas i złożonego w grobie. Modlitwy Liturgii Godzin podejmują w tym
dniu temat zstąpienia Chrystusa do otchłani. Starożytna homilia na
Świętą i Wielką Sobotę zamieszczona w Brewiarzu ukazuje Chrystusa,
który wyprowadza z otchłani Adama i Ewę oraz wszystkich pogrążonych
w niewoli śmierci. Podkreśla się zbawczy wymiar śmierci i
zmartwychwstania Jezusa, które otwierają zamkniętą bramę raju.
Człowiek odzyskuje to, co wskutek grzechu utracił. W tym dniu w
naszej polskiej tradycji odbywa się święcenie pokarmów, które będą
spożywane podczas wielkanocnego śniadania.
|